Ekolojik Düzeyler
Ekoloji, canlıları giderek genişleyen düzeylerde inceler:
- Popülasyon: belirli bir alandaki aynı türden bireyler.
- Komünite: aynı alandaki bütün popülasyonlar.
- Ekosistem: komünite ile cansız çevrenin oluşturduğu işleyen bütün.
Ekosistemdeki canlılar beslenmelerine göre üretici, tüketici ve ayrıştırıcı olarak gruplanır. Ayrıştırıcı bakteri ve mantarlar ölü organik maddeyi parçalayarak mineralleri toprağa döndürür.
Enerji Akışı ve Madde Döngüsü
Enerji güneşten üreticiye girer ve besin zinciri boyunca tek yönlü akar. Her basamakta enerjinin büyük bölümü solunum ve ısı olarak yitirilir; bir üst basamağa yaklaşık onda biri geçer.
Bu yüzden enerji piramidi yukarı çıkıldıkça daralır ve besin zincirleri genellikle dört-beş basamağı geçmez.
Maddeler ise döngü içindedir. Su, karbon ve azot canlı ile cansız çevre arasında sürekli yer değiştirir. Karbonu havadan alan tek süreç fotosentezdir; solunum, yanma ve ayrışma ters yönde çalışır.
Türler Arası İlişkiler
Bir arada yaşayan türler arasında farklı ilişkiler kurulur:
- Mutualizm: iki taraf da yarar görür (baklagil kökündeki azot bağlayıcı bakteriler).
- Parazitlik: biri yarar görür, konak zarar görür.
- Rekabet: aynı sınırlı kaynağı kullanan türler yarışır.
- Avcılık: bir tür ötekini besin olarak kullanır.
Bir alandaki tür bileşiminin zaman içinde düzenli değişmesine süksesyon denir; yanan bir ormanda önce otsu bitkiler, sonra çalılar, en sonunda ağaçlar yerleşir.
Biyoçeşitlilik ve Çevre Sorunları
Biyoçeşitlilik kaybının en büyük nedeni yaşam alanlarının yok edilmesidir. Yalnız belirli bir bölgede doğal yayılış gösteren endemik türler bu kayba karşı en kırılgan gruptur.
Bir bölgeye dışarıdan getirilen istilacı türler yerli türlerle kaynak için yarışır ve doğal dengeyi bozar. Küresel ısınma ise tür dağılışlarını kutuplara ve yüksek kesimlere doğru kaydırmaktadır.
Sulak alanların kurutulması gibi geri dönüşü zor uygulamalar hem tür kaybına hem bölgenin nem dengesinin bozulmasına yol açar.
Sık sorulanlar
Besin zinciri neden uzun olamıyor?
Her basamakta enerjinin yaklaşık %90'ı yitirilir. Dört-beş basamaktan sonra bir sonraki düzeyi besleyecek enerji kalmaz.
Enerji de madde gibi döngü içinde mi?
Hayır. Madde döngü içindedir ama enerji tek yönlü akar ve sonunda ısı olarak ortama dağılır; bu yüzden sürekli güneşten beslenmek gerekir.
İstilacı tür neden bu kadar hızlı yayılır?
Yeni ortamda doğal düşmanı ve rekabet ettiği dengeleyici türler bulunmadığı için popülasyonu hızla büyüyebilir.