ATP ve Canlılık
Hücre besinlerdeki enerjiyi doğrudan kullanamaz. Enerji önce ATP'ye aktarılır; hücresel işler bu molekülle yapılır. Bu yüzden ATP hücrenin enerji para birimi olarak anılır.
Canlılar besin elde etme biçimine göre ikiye ayrılır: kendi besinini üretenler ototrof, dışarıdan alanlar heterotroftur.
Fotosentez
Fotosentezde ışık enerjisi kullanılarak karbon dioksit ve sudan glikoz üretilir; yan ürün oksijendir. Olay klorofil taşıyan kloroplastlarda gerçekleşir.
- Işığa bağımlı tepkimeler tilakoit zarlarında yürür.
- Karbon bağlanma tepkimeleri kloroplastın sıvı kısmı olan stromada yürür.
Klorofil kırmızı ve mavi ışığı soğurur, yeşili yansıtır; yaprakların yeşil görünmesinin nedeni budur. Fotosentez hızını ışık şiddeti, karbon dioksit derişimi ve sıcaklık belirler.
Bazı bakteriler ışık yerine inorganik maddeleri yükseltgeyerek enerji elde eder; buna kemosentez denir.
Hücresel Solunum
Solunum, besindeki enerjinin ATP'ye aktarılmasıdır. İlk evre olan glikoliz bütün canlılarda ortaktır ve sitoplazmada gerçekleşir.
Oksijenli solunumda glikoz karbon dioksit ve suya kadar parçalanır; büyük bölümü mitokondride yürür ve bol ATP açığa çıkar. Fotosentezin tam tersi yönde işler.
Fermantasyon
Oksijen yetersizken glikoz tam parçalanamaz; buna fermantasyon denir:
- Etil alkol fermantasyonu: mayalarda görülür, etil alkol ve karbon dioksit oluşur. Ekmek hamurunu kabartan gaz budur.
- Laktik asit fermantasyonu: yorulan kas hücrelerinde ve yoğurt bakterilerinde görülür.
Ürünlerde hâlâ enerji kaldığı için fermantasyonun ATP verimi oksijenli solunumdan çok düşüktür.
Sık sorulanlar
Bitkiler solunum yapar mı?
Evet. Bitkiler hem fotosentez hem solunum yapar. Fotosentez yalnız ışık varken, solunum her zaman sürer.
Glikoliz neden sitoplazmada gerçekleşiyor?
Oksijen gerektirmez ve mitokondrisi olmayan canlılarda da görülür; bu yüzden ortak ve en eski evredir.
Sonbaharda yapraklar neden sararır?
Klorofil parçalanır ve yaprakta zaten bulunan sarı turuncu pigmentler görünür hâle gelir.