Kedi Aslana mı Köpeğe mi Yakın?
Evdeki kedi ile köpek aynı çatı altında yaşar; aslan binlerce kilometre uzakta. Yine de biyolog kedinin aslana çok daha yakın akraba olduğunu söyler. Bunu nereden biliyor? Sınıflandırma basamaklarından:
| Basamak | Kedi | Aslan | Köpek |
|---|---|---|---|
| Âlem | Hayvanlar | Hayvanlar | Hayvanlar |
| Şube | Kordalılar | Kordalılar | Kordalılar |
| Sınıf | Memeliler | Memeliler | Memeliler |
| Takım | Etçiller | Etçiller | Etçiller |
| Aile | Kedigiller | Kedigiller | Köpekgiller |
| Cins | Felis | Panthera | Canis |
Kedi ile aslan aile düzeyine kadar birlikte iner, köpek takımda ayrılır. Ortak basamak ne kadar darsa akrabalık o kadar yakındır.
Basamakların Mantığı
Bugüne kadar yaklaşık 2 milyon tür adlandırıldı; bunların yarıya yakını böcektir ve her yıl binlerce yeni tür eklenir. Bu yığını incelenebilir kılan şey basamaklı düzendir. Birimler âlemden türe doğru daralır: Âlem → Şube → Sınıf → Takım → Aile → Cins → Tür. Daraldıkça birey ve tür sayısı azalır, ortak özellik sayısı artar. Tür bile son durak olmayabilir: evcil köpek, kurdun bir alt türü sayılır ve Canis lupus familiaris diye üç sözcükle yazılır.
Buradan iki kural çıkar. Aynı ailedeki iki canlı kesinlikle aynı takımdadır, çünkü aile takımın içindedir. Tersi garanti değildir: aynı takımdaki iki canlı farklı ailelerde olabilir; kedi ile köpek gibi.
Mini soru: A ve B aynı cinste, B ve C aynı sınıfta. A ile C için kesin olarak ne söylenebilir? B ile C aynı sınıfta; A da B ile aynı cinste olduğuna göre A'nın sınıfı da B'ninkiyle aynıdır. A ile C aynı sınıftadır, ama aynı takımda olup olmadıkları bilinmez.
Yapay mı Doğal mı?
Yapay sınıflandırma dış görünüşe bakar ve yanıltır: yarasa ile kuşu "kanatlı" diye aynı gruba koyar. Oysa yarasa memelidir; yavrusunu doğurur ve sütle besler. Doğal sınıflandırma iç yapı, embriyo gelişimi ve DNA benzerliği gibi ölçütlerle ortak ataya bakar; bu yüzden bilimde doğal sınıflandırma kullanılır.
Tür, çiftleşip verimli döl verebilen bireyler topluluğudur. At ile eşek çiftleşir, ama katır kısırdır; at ile eşek ayrı türlerdir.
İkili adlandırmayı 1753'te Linnaeus yaygınlaştırdı. Her türe iki sözcüklü Latince bir ad verilir: ilki cins adıdır ve büyük harfle başlar, ikincisi tür adıdır ve küçük harfle yazılır. Örnekler: kedi Felis catus, aslan Panthera leo, insan Homo sapiens. Türkiye'de "kırmızı biber" denen bitkiye başka ülkede başka ad verilir; Latince ad her yerde aynıdır.
Üç Üst Âlem
1990'da önerilen sistem canlıları hücre yapısına ve genetik verilere göre üç üst âleme ayırır:
- Bakteri: Çekirdeksiz, tek hücreli. Çoğu hastalık yapmaz; madde döngülerinde, sindirimde ve yoğurt, peynir yapımında görev alır.
- Arke: Çekirdeksiz; 80 °C'yi aşan kaynak sularında, aşırı tuzlu göllerde yaşayabilir. Keşifleri, yaşamın var olabileceği koşullar hakkındaki düşünceyi genişletti.
- Ökarya: Gerçek çekirdekli hücreler; protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar.
Mantarlar hareketsiz oldukları için bitkiyi çağrıştırır. Ama klorofilleri yoktur, besinlerini hazır alırlar ve çeperleri bitkilerdeki selülozdan değil, kitinden yapılmıştır.
Biyoçeşitliliğin Üç Düzeyi
Genetik çeşitlilik aynı tür içindeki kalıtsal farklardır. Tür çeşitliliği bir bölgedeki tür sayısı ve dağılımıdır. Ekosistem çeşitliliği orman, bozkır, sulak alan gibi yaşam ortamlarının çeşitliliğidir.
Genetik çeşitliliğin önemi tarihte acı bir örnekle görüldü. 1845-1849 yıllarında İrlanda'da patatesin neredeyse tamamı birkaç benzer çeşitten oluşuyordu. Bir mantar hastalığı gelince hepsi aynı biçimde çürüdü; kıtlıkta yaklaşık 1 milyon kişi öldü. Çeşitlilik olsaydı bazı bitkiler dayanıklı çıkabilirdi.
Endemik tür yalnız belirli bir bölgede doğal olarak yaşar. Türkiye'de yaklaşık 12.000 tohumlu bitki türü bilinir ve bunların yaklaşık üçte biri endemiktir. Farklı iklimlerin, yükseklik basamaklarının ve üç bitki coğrafyası bölgesinin kesişmesi bu zenginliği sağlar. Endemik türde yerel yok oluş, dünyadan silinmek demektir.
Tehditler: yaşam alanı kaybı, aşırı avlanma, kirlilik, iklim değişikliği ve doğal düşmanı olmadığı için hızla yayılan istilacı türler.
Çözümlü Örnek: Tek Ürün Tarımı
Bir bölgede doğal bitki örtüsü kaldırılıp yalnız tek çeşit buğday ekiliyor. Etkiyi üç düzeyde okuyalım:
- Ekosistem: çayır, çalılık ve orman kenarı yerine tek tip tarla kalır.
- Tür: o örtüye bağlı böcek, kuş ve toprak canlıları besin ve barınak bulamaz.
- Genetik: ekilen bitkiler aynı genetik yapıdadır; yeni bir hastalık hepsini birden vurabilir.
Çözüm yolları: yaşam alanlarını bütün olarak korumak ve yerel çeşitleri gen bankalarında saklamak. Alan korumak, tek tek türleri korumaktan etkilidir, çünkü bir tür besin kaynağına ve tozlaştırıcısına bağımlıdır.
Yanılgılar ve Sınav Notu
Sık yapılan hata 1: Benzer görünen canlıları yakın akraba saymak. Yarasa ile kuşun kanadı benzer koşullara uyumdan doğmuştur.
Sık yapılan hata 2: Döl vermeyi tür ölçütü sanmak. Ölçüt, dölün de üreyebilmesidir.
Sık yapılan hata 3: Bakterileri yalnız hastalık etkeni, mantarları bitki saymak.
Sınav notu: İkili adlandırma sorusunda şıklardaki yazıma bakın. "homo Sapiens" ya da "Homo Sapiens" yanlıştır; cins büyük, tür küçük harfle başlar.
Sık sorulanlar
At ile eşek çiftleşiyorsa neden ayrı tür sayılıyor?
Ölçüt döl verebilmek değil, verilen dölün üreyebilmesidir. At ile eşeğin dölü olan katır kısır olduğu için ikisi ayrı türdür.
Aynı takımdaki iki canlı aynı ailede midir?
Olmak zorunda değildir. Kedi ile köpek aynı takımdadır (etçiller) ama farklı ailelerdedir. Tersi ise kesindir: aynı ailedeki iki canlı aynı takımdadır.
Endemik türleri korumak neden ayrı bir önem taşıyor?
Başka hiçbir yerde doğal olarak bulunmazlar. Yaygın bir tür bir bölgede yok olsa başka yerde yaşar; endemik türde yerel yok oluş, türün dünyadan silinmesi demektir.