İklim Öğeleri
Sıcaklık: enlem, yükselti, karasallık, bakı ve okyanus akıntılarına bağlıdır.
Basınç: sıcaklıkla ters ilişkilidir; sıcak hava yükselir, alçak basınç oluşur.
Rüzgâr: yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser.
Nem ve yağış
Her 200 m yükseldikçe sıcaklık yaklaşık 1 °C düşer.
İç ve Dış Kuvvetler
İç kuvvetler — enerjisini yerin içinden alır, yer şekillerini oluşturur: orojenez (dağ oluşumu), epirojenez (kıta hareketleri), volkanizma, deprem.
Dış kuvvetler — enerjisini güneşten alır, yer şekillerini aşındırır: akarsu, rüzgâr, buzul, dalga, yer altı suyu.
Genel kural: iç kuvvetler yükseltir, dış kuvvetler düzleştirir.
Su Döngüsü ve Yer Altı Suları
Buharlaşma → yoğuşma → yağış → akış → yeniden buharlaşma. Döngüdeki toplam su miktarı sabittir.
Akarsu rejimi: yıl içindeki akım değişimi. Yağış rejimi düzenliyse akarsu rejimi de düzenlidir.
Havza: bir akarsuyun beslendiği alan. Debi: birim zamanda geçen su miktarı (m³/s).
Kaynak suları, geçirimli tabakadan sızan suyun geçirimsiz tabaka üzerinde birikip yüzeye çıkmasıyla oluşur.
Sık Karıştırılan Nokta
İç ve dış kuvvetleri ters bilmek. Kısa kural: iç kuvvetler yer şekillerini oluşturur, dış kuvvetler aşındırır.
İkinci karışıklık: yükseltiyi enlemle karıştırmak. Ekvator üzerindeki yüksek bir dağın zirvesi karlı olabilir; sıcaklığı enlem değil yükselti belirlemiştir.
Sık sorulanlar
Her 200 metrede sıcaklık ne kadar değişir?
Yaklaşık 1 °C düşer.
İç kuvvetler ile dış kuvvetlerin farkı nedir?
İç kuvvetler enerjisini yerin içinden alır ve yer şekillerini oluşturur; dış kuvvetler güneş enerjisiyle çalışır ve aşındırır.