9. Sınıf İklim, Yer Şekilleri ve Sular — Konu Anlatımı

Toroslar'ı Aşan Bir Otobüs

Mart sonunda bir sabah Antalya otogarından Konya'ya giden otobüse biniyorsunuz. Antalya deniz kıyısında, termometre 18 °C gösteriyor. Yol Toros Dağları'na tırmandıkça camdan çam ormanları, sonra karlı yamaçlar görünüyor. Birkaç saat sonra, yaklaşık 1.000 m yükseltideki Konya Ovası'na indiğinizde hava hem daha serin hem daha kuru, ağaç neredeyse yok.

Bu yolculuk üç soru doğuruyor: Yukarı çıktıkça neden soğudu? Yağmur neden dağın deniz tarafında bol, öbür tarafında az? Ova neden bu kadar kuru? Üçünün cevabı da iklimin kontrol etkenlerindedir.

Yükseldikçe Neden Soğuyor?

Atmosfer ısısını doğrudan güneşten değil, güneşin ısıttığı yerden alır. Yerden uzaklaştıkça hava seyrelir ve ısıyı daha az tutar. Kabaca her 100 m'de sıcaklık 0,5 °C düşer (her 200 m'de 1 °C).

Hesaplayalım: Aynı enlemde, biri 20 m, öbürü 1.020 m yükseltide iki merkez olsun. Fark 1.000 m, yani 10 kez 100 m. Sıcaklık farkı 10 × 0,5 = 5 °C. Kıyıda 18 °C ise yüksekteki merkezde yaklaşık 13 °C beklenir.

Sık yapılan hata: Ekvator'a yakın her yeri sıcak sanmak. Ekvator'un hemen yakınındaki Kilimanjaro'nun zirvesinde buzul vardır; orada sıcaklığı enlem değil yükselti belirler.

Dağın İki Yüzü: Yamaç Yağışı

Akdeniz'den gelen nemli hava Toroslar'a çarpınca yükselmek zorunda kalır. Yükselen hava soğur, içindeki nem yoğuşur ve dağın denize bakan yamacına yağış bırakır. Buna yamaç (orografik) yağışı denir. Dağı aşan hava ise nemini bırakmıştır; iç kesime kuru iner. Antalya'da yıllık yağış yaklaşık 1.000 mm iken Konya'da 350 mm'nin altında kalması bu yüzdendir.

Öteki yağış türleri de aynı mantıkla açıklanır: yerden ısınan havanın kendiliğinden yükselmesi konveksiyonel (yükselim) yağışı, sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşması cephe yağışı verir. Üçünde de ortak nokta havanın yükselip soğumasıdır.

Ova Neden Hem Kuru Hem Uç Sıcaklıklı?

Deniz geç ısınır, geç soğur; kara çabuk ısınır, çabuk soğur. Kıyıdaki şehirde deniz yazı serinletir, kışı ılıklaştırır. İç kesimde bu yumuşatıcı yoktur; buna karasallık denir.

Tabloyu okuyalım: yıllık sıcaklık farkı büyük olan merkez denizden uzaktır. Sınavda "aynı enlemde iki merkezden yıllık farkı büyük olan" sorulursa cevap karasallıktır, enlem değil.

Basınç ve rüzgâr da sıcaklığa bağlıdır. Isınan hava genleşip yükselir, yerde alçak basınç bırakır; soğuyan hava çöker, yüksek basınç oluşturur. Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca eser. 1.028 mb'lık alandan 1.006 mb'lık alana doğru hava akar. Alçak basınçta yükselen hava bulut ve yağış getirirken yüksek basınç genelde açık ve kuru hava demektir.

Mevsimler ve Atmosferin Katları

Neden martta yola çıktık da ağustosta değil? Mevsimler Dünya'nın Güneş'e uzaklığından değil, eksen eğikliğinden doğar. Eksen yaklaşık 23° 27′ eğiktir; Dünya Güneş çevresinde dolanırken ışınların geliş açısı yıl içinde değişir ve mevsimler oluşur. Kendi ekseni çevresindeki dönme ise gece-gündüzü oluşturur.

Otobüsün geçtiği bütün hava olayları atmosferin en alt katında, troposferde yaşanır; bulut, yağış ve rüzgâr buradadır. Üstündeki stratosfer ozon katmanını barındırır ve zararlı morötesi ışınları süzer. Daha yukarıda mezosfer, termosfer ve ekzosfer gelir.

Hava Durumu ile İklimi Ayırmak

O sabah Konya'da hafif kar yağdıysa bu hava durumudur: kısa süreli, anlık. Konya'nın yazları sıcak-kurak, kışları soğuk-karlı olması ise en az 30 yıllık gözlemin ortalaması olan iklimdir. Tek bir soğuk gün iklim değişmedi demek için kanıt değildir; uzun dönemli ortalamalar küresel ısınmayı gösterir. Uzun süren kuraklık, şiddetli sağanak, sıcak hava dalgası gibi ortalamadan çok sapan olaylar da ekstrem hava olayı sayılır.

Şehirde gece kırsaldan birkaç derece sıcak olur; asfalt ve beton gündüz ısıyı depolar. Buna kentsel ısı adası denir.

Mini Uygulama: Veriden İklimi Tanımak

Aşağıdaki değerler hayali bir merkeze aittir. Önce kendiniz yorumlayın, sonra açıklamayı okuyun.

Hangi ipuçları var? Ocakta bile sıcaklık 0 °C'nin çok üstünde: kış ılık, demek ki merkez kıyıda. Yağışın büyük kısmı kışa düşüyor, temmuz neredeyse kuru. Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı bir iklim Akdeniz iklimidir; otobüsün kalktığı Antalya bu tabloya benzer. Aynı tabloda ocak −2 °C, yağışın en çok ilkbaharda düştüğü görülseydi karasal iklimi, her ay 100 mm'nin üstünde yağış görülseydi Karadeniz iklimini düşünürdük.

Köprü: Yer Şekilleri ve Sular İklimi Nasıl Değiştirir?

Yolculuktaki bütün farkların altında bir yer şekli vardı: Toroslar. Dağları iç kuvvetler (dağ oluşumu, volkanizma, deprem) yükseltir; dış kuvvetler (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga) aşındırıp taşır. Dağların kıyıya paralel uzanması denizin etkisini iç kesime sokmaz; Konya'nın kuruluğu bu yüzden bir yer şekli sonucudur.

Sular da iklime bağlıdır. Yağışın bol olduğu Toros yamaçlarından inen akarsular düzenli su taşır; kurak iç kesimde akarsu azdır. Su döngüsünde buharlaşan, yoğuşan, yağan ve akan su hep aynı toplamı korur; yalnızca yer değiştirir. Sıcak okyanus akıntısının ulaştığı kıyıda kışın aynı enlemdeki yerlerden ılık geçmesi de su ile havanın bu ortak işleyişinin sonucudur.

Sık sorulanlar