10. Sınıf Türkiye'nin Yer Şekilleri ve İklimi — Konu Anlatımı

Bir Peribacasının İki Ustası

Nevşehir'in Göreme çevresindeki peribacaları tek seferde oluşmadı; iki usta sırayla çalıştı.

Birinci usta, yerin içinden geldi. Yaklaşık 10 milyon yıl önce başlayan dönemlerde Erciyes (yaklaşık 3.900 m), Hasandağı (yaklaşık 3.250 m) ve Göllüdağ gibi volkanlar kül ve lav püskürttü. Kül katmanları sıkışıp yumuşak bir kayaç olan tüfü oluşturdu; üstüne yer yer daha sert lav ve bazalt katmanları geldi.

İkinci usta, dışarıdan geldi. Yağmur suyu, sel ve akarsular, don olayları ve rüzgâr bu katmanları aşındırdı. Yumuşak tüf hızla aşındı; sert kayaç parçasının korunduğu yerlerde ise altındaki tüf şapkasının altında sütun gibi kaldı.

Enerjisini yerin içinden alan birinci ustaya iç kuvvet, enerjisini Güneş'ten ve yer çekiminden alan ikinci ustaya dış kuvvet denir. İç kuvvetler yer şekillerini yükseltir ve oluşturur; dış kuvvetler aşındırır, taşır, biriktirir ve düzleştirir.

Birinci Usta: Levhalar ve Dağlar

Yer kabuğu tek parça değildir; altındaki akışkan katman üzerinde hareket eden büyük levhalardan oluşur. Levhalar birbirinden uzaklaşabilir, birbirine yaklaşabilir ya da yan yana kayabilir.

Anadolu, Arap levhasının kuzeye doğru itmesi ve Avrasya levhasının karşı koyması arasında sıkışır; batıya doğru kaçar. Yaklaşık 1.500 km uzunluğundaki Kuzey Anadolu Fayı bu kaçışın kuzey sınırıdır; 17 Ağustos 1999 Gölcük depremi bu fay üzerinde oldu. Depremlerin belirli kuşaklarda yoğunlaşmasının nedeni budur: gerilme levha sınırlarında birikir, kayaç kırılınca enerji dalgalarla yayılır.

İki iç kuvvet hareketini ayırmak gerekir. Orojenez (dağ oluşumu), tabakaların sıkışarak kıvrılması ve kırılmasıyla dağların oluşmasıdır; Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları böyle yükseldi. Epirojenez ise geniş alanların tabakalar bozulmadan yavaşça alçalması ya da yükselmesidir; kıyı çizgisinin değişmesi ve Anadolu'nun toptan yükselmesi örneklerdir.

Aynı Deprem, İki Farklı Hasar

Büyüklük (magnitüd) depremde açığa çıkan enerjidir; bir deprem için tek bir değerdir. Şiddet ise sarsıntının bir yerdeki etkisidir ve yerden yere değişir. Tabloda büyüklük aynı, şiddet ve hasar farklıdır; fark zeminden gelir. Gevşek, suya doygun zemin sarsıntıyı büyütür.

Volkanizma da bir iç kuvvettir. Kaldera, volkan konisi ve bazalt platosu ortak bir olayın, volkanizmanın ürünleridir. Bitlis'teki Nemrut Kalderası ve Kapadokya'daki tüf örtüsü Türkiye'deki örneklerdir.

Kayaçlar Döngüde

Magma soğuyunca püskürük (magmatik) kayaç olur. Püskürük kayaç aşınır, parçaları taşınıp birikir ve sıkışarak tortul kayaç oluşturur. Tortul kayaç yüksek basınç ve sıcaklık altında kalırsa başkalaşım (metamorfik) kayacına dönüşür; erirse yeniden magma olur. Bu sürecin bütününe kayaç döngüsü denir. Kireç taşının başkalaşımla mermere dönüşmesi bilinen bir örnektir.

Mini soru: Bir arazide üst üste dizilmiş tabakalar ve içlerinde deniz canlılarına ait kalıntılar bulundu. Ne söylenebilir? Tabakalar tortuldur ve bu alan geçmişte deniz altındaydı; sonra epirojenik ya da orojenik hareketlerle yükseldi.

İkinci Usta: Aşındır, Taşı, Biriktir

Dış kuvvetler üç aşamada çalışır: aşınma (malzeme koparılır), taşınma (sürüklenir), birikme (çökelir). Akarsuyun denize ulaştığı yerde hız düşer, taşınan malzeme birikir ve delta ovası oluşur: Seyhan ve Ceyhan'ın Çukurova'sı, Kızılırmak'ın Bafra Ovası, Yeşilırmak'ın Çarşamba Ovası. İnce malzemenin biriktiği bu ovalar düz, verimli ve kolay sulanabilir oldukları için tarımın en geliştiği alanlardır.

Suyun kimyasal işi ise karstlaşmadır. Yağmur suyu karbondioksit alıp hafif asitli hâle gelir, kireç taşını çözer; boşluklar genişler ve mağara, dolin gibi şekiller oluşur. Aynı yağışı alan iki bölgeden kireç taşlı olanda karst yaygın, granitli olanda yoktur: belirleyici koşul kayacın çözünebilir olmasıdır. Toroslar'daki mağaralar ve Denizli'deki Pamukkale travertenleri karst sürecine bağlıdır. Yer altındaki sıcak kayaçlarla ısınan suyun yüzeye çıkması ya da sondajla çıkarılması ise jeotermal kaynaktır; fay hatlarının yoğun olduğu Ege'de, özellikle Denizli ve Aydın çevresinde yaygındır.

Yerin Isısı: Jeotermal Hesap

Jeotermal kaynak neden fay hatlarında yoğunlaşır? Yerin derinliklerine inildikçe sıcaklık artar; ders kitaplarında kullanılan ortalama değerle her 33 m'de yaklaşık 1 °C. Yüzeyde 15 °C olan bir yerde 1.650 m derinlikte sıcaklık kabaca 15 + 1.650 ÷ 33 = 15 + 50 = 65 °C beklenir. Fay hatları ise yüzeyden süzülen suyun derine inip ısınmasına ve yeniden yükselmesine yol açan çatlaklardır. Bu yüzden fay boyunca kaplıcalar ve sıcak su kaynakları dizilir; Ege'deki grabenler bunun tipik örneğidir. Jeotermal enerji elektrik üretiminde, sera ve konut ısıtmasında ve termal turizmde kullanılır.

Mini soru: Aynı yağışı alan iki bölgeden birinde kireç taşı, öbüründe granit var. Hangisinde mağara ve dolin beklenir? Kireç taşlı olanda; granit suda çözünmez.

Köprü: Bu Yer Şekilleri İklimi Nasıl Biçimlendiriyor?

Başlıktaki "iklim" sözcüğü bu anlatımın sonuna bir köprü ister, çünkü Türkiye'de iklimi büyük ölçüde yer şekilleri çizer. Orojenezle yükselen Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar kıyıya paralel uzanır; denizden gelen nemli havayı kıyıda tutar. Sonuç üç iklim tipidir: her mevsim yağışlı Karadeniz iklimi, yazı sıcak ve kurak, kışı ılık ve yağışlı Akdeniz iklimi ve dağların ardında kalan iç kesimlerde kışı soğuk, yazı kurak karasal iklim. Yükseltinin batıdan doğuya artması da Doğu Anadolu'yu en soğuk bölge yapar.

Sık yapılan hata: iç ve dış kuvvetleri yalnızca "yapan" ve "yıkan" diye ezberleyip deltayı iç kuvvete bağlamak. Delta bir birikme şeklidir; yapıcı görünse de dış kuvvetin eseridir.

Sık sorulanlar