Deniz Kıyısından 2.500 Metreye
Sabah Mersin kıyısından yola çıkıp akşam Toroslar'ın 2.500 metrelik bir sırtına varan bir yürüyüşçü, bir günde birkaç iklimden geçer. Sıcaklık, yükseldikçe her 100 metrede ortalama 0,5-0,6 °C düşer; 2.500 metrede hava kıyıdan yaklaşık 13-15 °C daha serindir. Toprak da bitki de bu değişimi izler. Yürüyüşü üç durakta okuyalım.
Kıyı Durağı: Kırmızı Toprak ve Maki
Kıyıya yakın yamaçlarda toprak kırmızımsıdır. Altındaki ana kaya kireç taşıdır; kireç taşı çözünürken geride kalan demir oksitler toprağı kızıla boyar. Bu toprağa terra rossa denir. Granit üzerinde ise daha kumlu, asitli ve açık renkli topraklar gelişir. Demek ki ana kaya, toprağın rengini ve kimyasını belirler.
Bitki örtüsü makidir: kermes meşesi, sandal, mersin. Yazı sıcak ve kurak, kışı ılık ve yağışlı Akdeniz ikliminin ürünüdür. Yaprakları küçük ve serttir; yaz kuraklığında su kaybını azaltır. İç Anadolu'daki bozkır ise yarı kurak iklimde, yağışın ağaç yetiştirmeye yetmediği yerde gelişir.
Toprak Nasıl Oluşur?
Toprak beş etkenin birlikte çalışmasıyla oluşur: ana kaya, iklim, canlılar, topoğrafya ve zaman. Süreç sırayla şöyledir: çıplak kaya ayrışmaya başlar → ilk bitkiler (liken, yosun) yerleşir → organik madde birikir → olgun toprak oluşur. Birkaç santimetre toprağın oluşması yüzlerce yıl sürebilir.
Olgun toprağı kazdığınızda katmanlar görürsünüz. Üstteki A horizonu organik maddece zengin, koyu renkli üst topraktır. Altındaki B horizonu yıkanan maddelerin biriktiği katmandır. C horizonu ise ana kayanın yeni ayrışmaya başlamış, parçalanmış kısmıdır.
Peki dik yamaçta toprak neden incedir? Çünkü eğim fazla olduğu yerde oluşan toprak yağmurla taşınır; vadi tabanında ise taşınan malzeme birikir ve toprak kalınlaşır.
Orta Yamaç: Kızılçamdan Sedire
Yaklaşık 500-1.000 metre arasında maki yerini kızılçam ormanına bırakır. Daha yukarıda karaçam, sedir ve göknar başlar. Sıralama aşağıdan yukarıya: maki → kızılçam → karaçam ve göknar → alpin çayır. Bu sıralamanın nedeni yükseldikçe sıcaklığın düşmesidir.
Aynı dağın iki yamacı da farklıdır. Kuzey yarım kürede güneye bakan yamaç güneşlidir, buharlaşma yüksektir; ormanı kuru ve seyrektir. Kuzeye bakan yamaç gölgelidir, nemli kalır; orman daha gürdür. Bu etkinin adı bakıdır. Sık yapılan hata: güneşli yamacı her durumda "daha verimli" sanmak. Kurak iklimde fazla güneş, fazla su kaybı demektir.
Zirve Altı: Yalnız Burada Yetişenler
Zirveye yakın kayalıklarda dünyanın başka hiçbir yerinde doğal olarak yetişmeyen bitkilere rastlanır. Yalnız belirli bir bölgede doğal olarak yetişen türe endemik tür denir. Türkiye'de bilinen bitki türlerinin yaklaşık üçte biri endemiktir; bu oran Avrupa'nın tamamındakinden çok yüksektir. Nedeni, Türkiye'nin Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan olmak üzere üç bitki coğrafyası bölgesinin kesiştiği yerde bulunmasıdır.
Relikt tür ise eskiden geniş alana yayılmışken iklim değişince küçük bir alanda kalmış, geçmişin kalıntısı türdür. Muğla-Köyceğiz çevresindeki sığla (günlük) ağacı hem relikt hem endemik sayılır. Endemik "yalnız burada", relikt "bir zamanlar her yerdeydi" der.
Daha Zor Örnek: Aynı Yükselti, Farklı Orman
Yürüyüşçü dönüşte dağın öbür yamacından iniyor. 1.500 metrede, çıkarken sedir ormanından geçmişti; şimdi aynı yükseltide seyrek ardıç ve çıplak kaya görüyor. Yükselti aynı, sıcaklık kabaca aynı; fark nereden?
Dağın denize bakan güney yamacı, denizden gelen nemli havayı yükselterek yağışa çevirir; kuzeye, iç kesime bakan yamaç ise yağış gölgesinde kalır. Toroslar'ın Akdeniz'e bakan yüzü yılda 1.000 mm'yi aşan yağış alabilirken iç yamaçta bu değer yarıya iner. Burada belirleyici olan bakının güneşle ilgili yüzü değil, nemli hava kütlesine dönük olmaktır.
Ders şu: bitki kuşağı sorusunda yalnız yükseltiye bakmayın; hangi yamaç, hangi rüzgâra, hangi denize dönük? Bir etkeni tek başına açıklama sanmak, coğrafyada en sık yapılan hatadır.
Kaynağı Yönetmek: Havza ve Orman
Yürüyüşçünün geçtiği dereler Göksu gibi akarsulara, oradan denize ulaşır. Suyu il sınırlarına göre değil, bu doğal akış birimine göre yönetmeye havza bazlı yönetim denir. Yukarıda kesilen orman aşağıdaki barajı çamurla doldurur; iki yer farklı illerde olsa da aynı sistemin parçasıdır.
Ormanlar odun kaynağından fazlasıdır: erozyonu önler, suyu tutar ve yavaş bırakır, karbon depolar, türlere yaşam alanı sağlar. Doğanın insana sağladığı bu ölçülebilir yararlara ekosistem hizmetleri denir. Koruma araçları: millî parklar, tabiatı koruma alanları, tohum bankaları. Unutmayalım ki yok olan bir tür geri getirilemez.
Karıştırılanlar
- Endemik ile relikti aynı saymak: biri yayılış alanının darlığını, öteki geçmişte yaygın olmayı anlatır.
- A ve C horizonunu karıştırmak: A organik üst toprak, C ayrışan ana kayadır.
- Toprak rengini yalnız iklime bağlamak: terra rossanın kızıllığı ana kayadan gelir.
Mini soru: Granit üzerinde oluşan toprak nasıl olur? Cevap: kumlu, asitli ve genellikle açık renkli.
Sık sorulanlar
Toprak oluşumunu hangi etkenler belirler?
Ana kaya, iklim, canlılar, topoğrafya (eğim ve bakı) ve zaman birlikte belirler.
Dağlarda bitki örtüsü neden kuşaklar hâlinde sıralanır?
Yükseldikçe sıcaklık her 100 metrede ortalama 0,5-0,6 °C düşer; her tür kendi sıcaklık ve nem koşuluna uyan yükseltide yetişir.
Relikt bitki ne demektir?
Geçmişte geniş bir alana yayılmışken iklim değişimleri sonucu küçük bir alanda kalmış türdür; Köyceğiz çevresindeki sığla ağacı örnektir.