9. Sınıf Ekonomik Faaliyetler — Konu Anlatımı

Üç Kişi, Üç İş Günü

Ağustosun ortasında, aynı sabah saat 7'de üç kişi işe başlıyor.

• Selin, Ordu'da yamaçtaki bahçede fındık topluyor.
• Murat, Kocaeli'de bir otomobil fabrikasında montaj hattında kapı takıyor.
• Deniz, Antalya'da bir otelin resepsiyonunda Alman bir aileye oda anahtarı veriyor.

Üçü de çalışıyor, üçü de para kazanıyor. Peki ekonomi açısından fark ne? Selin doğadan doğrudan ürün alıyor: birincil sektör. Murat ham maddeyi ve parçaları işleyip yeni bir ürüne dönüştürüyor: ikincil sektör (sanayi). Deniz ise elle tutulur bir mal üretmiyor, hizmet sunuyor: üçüncül sektör.

Birincil sektöre tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık ve madencilik girer. Üçüncül sektör ise bankacılık, turizm, sağlık, eğitim, ticaret ve ulaştırmayı kapsar. Kartlarda bu dört hizmet bir arada verilirse ortak sektör üçüncüldür.

Neden Selin Ordu'da, Murat Kocaeli'de?

Fındık, Karadeniz kıyısının bol yağışını, ılık kışını ve yamaç arazisini sever. Çay da bol yağış ve ılık kış ister; pamuk ise uzun, sıcak bir yetişme dönemi ve sulama. Yani tarımın yerini büyük ölçüde doğal koşullar seçer.

Sanayinin yeri ise daha çok ekonomik hesapla seçilir. Fabrika kurulurken beş etken tartılır: ham madde, enerji, ulaşım, pazar ve iş gücü. Kocaeli; İstanbul pazarına yakınlığı, limanları, otoyolu ve kalifiye iş gücüyle otomotiv için elverişlidir. Ham maddesi ağır ve hacimli olan tesisler ise ham maddeye yakın kurulur: çimento fabrikası kireç taşı ocağının yanına yapılırsa taşıma kısalır, maliyet düşer.

Otelin yerini de doğa ve tarih seçer: deniz ve kumsal, tarihî yapılar, kayak merkezleri turizmin çekicileridir. Deniz'in işi yazın yoğun, kışın durgundur; turizmin mevsimlik oluşu Antalya'da bilinen bir sorundur.

Üretimin Dört Girdisi

Hangi sektörde olursa olsun üretim dört faktöre dayanır:

Sermaye makine ve teknolojidir; verimi en çok değiştiren odur. Hayali bir örnek: dekar başına geleneksel yöntemle 250 kg buğday alınan bir tarlada sulama, gübreleme ve iyi tohumla ürün yaklaşık iki katına çıkabilir. Alan büyümedi, verim arttı. Toplam üretimi artırmanın iki yolu vardır: ekili alanı büyütmek ya da birim alandan alınan ürünü artırmak.

Tabloyu Okumak: Hangi Ülke Daha Gelişmiş?

İki hayali ülkenin çalışanlarının sektörlere dağılımı:

K ülkesinde her 100 çalışandan 52'si, yani yaklaşık her iki kişiden biri tarımda. Bu, tarımın makineleşmediğini, verimin düşük kaldığını ve sanayinin iş gücünü çekemediğini düşündürür. L ülkesinde tarım yalnızca %3; buna rağmen o ülke aç kalmaz, çünkü makineleşmiş tarımda az kişi çok ürün alır. Serbest kalan iş gücü sanayiye ve hizmete geçmiştir.

Sınav ipucu: "Tarımda çalışanların payı düşük, hizmette yüksek" ifadesi gelişmişliğe işaret eder. Ama tek başına kesin kanıt değildir; kişi başına gelir, okullaşma ve ortalama yaşam süresi gibi göstergelerle birlikte okunur.

Zor Örnek: Çok Maden, Az Gelir

Bir öğrenci, bir ülkenin çok maden çıkardığını görüp "Öyleyse o ülke zengindir" diyor. Hata nerede? Madeni çıkarmak birincil sektördür. Ülke cevheri ham olarak satıyorsa değer katan aşamalar, yani işleme, parça üretimi, markalı ürün, başka ülkede gerçekleşir. Ton başına ucuza satılan cevher, işlenmiş hâlde kat kat pahalıya geri alınabilir.

Bu yüzden kaynak zenginliği tek başına kalkınma getirmez. Türkiye bor rezervlerinin büyük kısmına sahiptir; borun rafine edilip ürüne dönüştürülmesi, ham satışa göre ülkede daha fazla katma değer ve iş bırakır.

Ürünün tarladan ya da madenden tüketiciye ulaşana kadar geçtiği aşamalar zincirine tedarik zinciri denir. Ulaşım ağı geliştikçe taşıma maliyeti düşer ve ürün daha uzak pazarlara ulaşır; zincirin bir halkası koparsa, örneğin liman kapanırsa, rafta fiyat artar.

Faaliyetin Çevredeki İzi

Konunun adı "ekonomik faaliyetler ve etkileri". Üç çalışanın işi de çevrede iz bırakır, ama farklı biçimde:

Aynı ürün birden fazla sektöre de girebilir. İnek sağan çiftçi birincil sektörde, sütü peynire çeviren mandıra ikincil sektörde, peyniri satan market üçüncül sektördedir. Sınavda "süt" kelimesini görüp hemen tarım demeyin; soru hangi aşamayı anlatıyorsa sektör odur.

Karıştırılanlar ve Yanılgılar

• Madenciliği sanayi sanmak. Cevheri yerden çıkarmak birincil; eritip metal yapmak ikincil sektördür.
• Ulaştırmayı sanayiye koymak. Kamyon fabrikada üretilir (ikincil) ama kamyonla yük taşımak hizmettir (üçüncül).
• Çok üretim = en uygun iklim sanmak. Bir ürünün en çok üretildiği yer, ekilen alan geniş olduğu için öne çıkıyor olabilir; dekar başına verim ayrı bir ölçüdür.

Mini soru: Kâğıt fabrikası ile sulu tarım neden ortak bir kaynağa, suya bağımlıdır? İkisi de çok su tüketir; bu yüzden ikisi de akarsu ya da baraj yakınında yoğunlaşır.

Sık sorulanlar