9. Sınıf Harita ve Konum Bilgisi — Konu Anlatımı

İki Satırlık Bir Yardım Mesajı

Uludağ'da yürüyüş yapan bir öğrenci sisin içinde yolunu kaybediyor ve arama kurtarma ekibine şu mesajı gönderiyor:

1. satır: 40° 04′ K, 29° 12′ D (telefonun verdiği koordinat, yaklaşık)
2. satır: "Teleferiğin üst istasyonunu görüyorum, sağımda bir dere var."

İki satır da konum bildiriyor ama farklı türde. Birinci satır mutlak konumdur: enlem ve boylamla verilir, dünyanın her yerinde aynı anlamı taşır. İkinci satır göreli konumdur: yeri başka bir şeye göre tarif eder. Böyle bir tarif ancak o çevreyi bilen biri için anlamlıdır, ama insana yol bulmakta çoğu zaman daha kullanışlıdır.

Ekip neden ikisini birden ister? Koordinat noktayı kesinleştirir; göreli tarif ise koordinatın hatalı ölçülme ihtimaline karşı sağlamasını yapar.

Haritayı Açmak: Ölçek Hesabı

Ekip 1/25.000 ölçekli topoğrafya haritasını açıyor. Bu, haritadaki 1 cm'nin arazide 25.000 cm, yani 250 m olduğu anlamına gelir. Öğrencinin bulunduğu nokta ile istasyon arasında haritada 6 cm ölçülürse gerçek uzaklık: 6 × 25.000 = 150.000 cm = 1,5 km.

Aynı arazi 1/1.000.000 ölçekli bir haritada da var ama orada 1,5 km yalnızca 0,15 cm tutar; dere de patika da görünmez. Kural:

• Payda küçükse (1/25.000) büyük ölçek: dar alan, çok ayrıntı. Mahalle, patika, kurtarma işi.
• Payda büyükse (1/1.000.000) küçük ölçek: geniş alan, az ayrıntı. Bir ülkenin ya da kıtanın genel görünümü.

Sık yapılan hata: "1.000.000 daha büyük sayı, demek ki büyük ölçek" demek. Tam tersi. Ölçek bir kesirdir; paydası büyüdükçe kesrin değeri küçülür.

İzohipslerle Rota Seçmek

Haritadaki kahverengi eğriler izohipslerdir: aynı yükseltideki noktaları birleştirirler. Aralarındaki yükselti farkı bu haritada 20 m olsun. Önlerinde iki yol var. Birinci yolda izohipsler iç içe sıkışmış; ikincisinde seyrek. Hangisini seçmeli?

Sık izohips, kısa yatay mesafede çok yükselti değiştiği için dik eğim demektir. Seyrek izohips ise yumuşak eğimdir. Sisli havada ekip seyrek izohipsli yolu seçer. İzohipsler birbirini kesmez; en içteki kapalı eğri tepeyi gösterir. Dere yataklarında izohipsler "V" biçiminde yükseltiye doğru sivrilir, bu da öğrencinin "sağımda dere var" tarifini haritada bulmayı kolaylaştırır.

Enlem Işığı, Boylam Saati Belirler

Koordinatın iki parçası farklı iş görür. Enlem güneş ışınlarının geliş açısını etkiler. 38° K'deki bir yer 52° K'dekine göre ışınları daha dik alır, bu yüzden ortalamada daha sıcaktır.

Boylam ise yerel saati belirler. Dünya 360°'yi 24 saatte döner; 1° için 4 dakika. 26° D'deki bir merkezle 44° D'deki merkez arasında 18° fark vardır: 18 × 4 = 72 dakika. Doğudaki merkezde güneş önce doğduğu için yerel saat ileridir.

Peki herkes kendi yerel saatini kullansa ne olurdu? Tren tarifesinden okul zilinin çalma saatine kadar her şey karışırdı. Bu yüzden ülkeler ulusal (ortak) saat kullanır; yerel saat farkı ortadan kalkmaz, yalnızca günlük hayatta ortak bir saat seçilmiş olur.

Teknoloji Devreye Giriyor

Öğrencinin telefonundaki koordinatı GPS hesapladı: alıcı, birkaç uydudan gelen sinyalin varış süresinden konumu bulur. Ekip bu noktayı CBS'ye (Coğrafi Bilgi Sistemleri) işler. CBS veriyi katman katman tutar: patikalar bir katman, dereler bir katman, eğim bir katman. Katmanlar üst üste konunca "eğimi az, dereye yakın, istasyona 2 km'den kısa patika" gibi bir sorgu cevaplanır.

Uzaktan algılama ise uydu ya da hava aracıyla, yere dokunmadan veri toplar. Orman yangınından sonra yanan alanın kaç hektar olduğu uydu görüntüsünden ölçülür. Uydu görüntülerinin çözünürlüğü yıllar içinde metrelerden santimetre düzeyine yaklaşmıştır; bu da daha küçük nesnelerin ayırt edilebilmesi demektir.

Dikkat: Güncel bir uydu görüntüsü bugünü gösterir. Elli yıllık bir topoğrafya haritası ise yükseltiyi hâlâ doğru verir ama yeni yolları ve binaları göstermez. Kaynağı seçerken sorunun ne istediğine bakılır.

Haritanın Kaçınılmaz Kusuru

Kurtarma ekibinin haritası 25 km²'lik bir alanı gösterdiği için neredeyse kusursuzdur. Ama bütün Dünya'yı tek kâğıda aktarmak isteyince iş değişir. Küre biçimindeki bir yüzeyi yırtmadan ve germeden düzleme sermek mümkün değildir; portakal kabuğunu masaya yaymayı deneyin, ya yırtılır ya buruşur.

Bu yüzden her dünya haritasında biçim, alan, uzaklık ya da açılardan en az biri bozulur. Haritacılar amaca göre hangisini koruyacaklarını seçer; kürenin düzleme aktarılma yöntemine projeksiyon denir. Denizcilikte kullanılan bazı haritalar yönleri doğru verir ama kutuplara yakın alanları şişirir: Grönland bu haritalarda Afrika kadar görünür, gerçekte ise Afrika yaklaşık 14 kat büyüktür.

Sınav ipucu: Soruda "küre biçimindeki yeryüzünün düzleme aktarılmasında bir özellik mutlaka bozulur" kuralı geçiyorsa aranan kavram projeksiyondur, ölçek değildir.

Karıştırılan Üç Nokta

• CBS ile GPS'i aynı sanmak. GPS yalnızca konumu bulur; CBS o konumu başka verilerle birleştirip çözümler.
• Enlem ile boylamın işini değiştirmek. Saat farkı sorulursa boylama, sıcaklık ya da ışık açısı sorulursa enleme bakılır.
• Göreli konumu değişmez sanmak. Bir kasabanın yanından otoyol geçince koordinatı aynı kalır ama göreli konumu değişir, önemi artar.

Mini soru: İki merkez arasındaki yerel saat farkı 36 dakikaysa boylam farkı kaç derecedir? 36 ÷ 4 = 9°.

Sık sorulanlar