Bir Takvim Yaprağından Kültüre
Hicrî takvimin ilk ayı olan Muharrem’in 10. günü birçok evde büyük kazanlar kurulur; buğday, nohut, kuru meyve kaynatılır, tatlı kâselere bölünüp komşulara dağıtılır. Tek bir tabak aşurenin arkasında 1.300 yılı aşan bir hafıza vardır. Takvimin sonraki yapraklarını çevirdikçe aynı hafızanın başka izleri çıkar: bir şiir türü, bir hat levhası, bir gece programı. Bu anlatımda takvimi yaprak yaprak izleyeceğiz.
Muharrem: Kerbela ve Aşure
10 Muharrem 61 (10 Ekim 680) tarihinde Kerbela’da Resulullah’ın torunu Hüseyin ve yakınları şehit edildi. Olay yüzyıllar boyunca haksızlığa karşı duruşun simgesi oldu. Mersiye adı verilen yas şiirleri ve olayı anlatan maktel türündeki eserler bu hafızayı taşıdı. Muharrem’de aşure pişirip dağıtmak ise iki şeyi aynı edimde birleştirir: Ehlibeyt’i anmak ve komşulukla paylaşmayı sürdürmek.
Ehlibeyt Kimleri Kapsar?
Ehlibeyt sözlükte "ev halkı" demektir; İslam kültüründe Resulullah’ın aile fertlerini ifade eder. Müslim’in aktardığı rivayete göre Resulullah; kızı Fâtıma, damadı Ali ve torunları Hasan ile Hüseyin’i örtüsünün altına alarak Ahzâb suresinin 33. ayetini okumuştur (Müslim, Fedâilü’s-sahâbe). Âlimlerin bir kısmı bu dört kişiyi esas alır, bir kısmı ayetin bağlamı nedeniyle onun eşlerini de kapsama dahil eder. Kapsam tartışılsa da Ehlibeyt sevgisi Sünnî, Alevî ve Caferî geleneklerin ortak değeridir.
Rebîülevvel: Mevlit ve Naat
Peygamberimizin doğumu Rebîülevvel ayının 12. gecesinde Mevlid Kandili olarak anılır. Bu gecelerde en çok okunan eser, Süleyman Çelebi’nin 1409’da Bursa’da tamamladığı Vesîletü’n-Necât’tır; halk arasında kısaca "Mevlit" denir. Eser doğumu ve hayatı sade bir Türkçeyle anlatır, bu yüzden 600 yılı aşkın süredir okunur.
Divan şairleri eserlerine tevhit ve naat ile başlamayı gelenek hâline getirmiştir. Naat, Allah Resulü’nü öven şiirdir. Fuzûlî’nin (16. yüzyıl) "Su Kasidesi" bu türün en tanınmış örneklerindendir. Yunus Emre ise aynı sevgiyi halkın konuştuğu dille söyledi; ilahiler ezberlendi, okuma yazma bilmeyen kesimlere de ulaştı. Ona ait olduğu kabul edilen "Adı güzel kendi güzel Muhammed" dizesi bugün de ilahi olarak okunur. Divan şiirinin ağır dilini bilmeyen bir köylü de bu dizeyi evde, annesinden duyarak öğrenebilirdi. Sevginin kuşaktan kuşağa geçmesinde kitap kadar ezginin ve evin payı vardır.
Sık yapılan hata: Naat ile mersiyeyi karıştırmak. Naat övgü şiiridir; mersiye ölenin ardından yazılan yas şiiridir. Kerbela için yazılan şiirler çoğunlukla mersiyedir.
Üç Eser Türü, Üç Soru
| Tür | Konusu | Hangi soruya cevap verir? |
|---|---|---|
| Siyer | Resulullah’ın hayatı | Nasıl yaşadı? |
| Şemail | Dış görünüşü ve ahlaki özellikleri | Nasıl biriydi? |
| Maktel | Kerbela olayı | Torunları ne yaşadı? |
Mini soru: Siyer kitaplarının yüzyıllardır yazılmasının asıl nedeni nedir? Örnek alınacak bir hayatın ayrıntılarıyla bilinmesi ihtiyacı. İbn İshak’ın (ö. 767) siyeri bu alandaki ilk büyük eserlerdendir; Türkçede ise Veysî ve Nâbî gibi yazarlar siyer yazmıştır. Sevgi bilgiyle beslenmediğinde duyguda kalır; siyer onu somut bir hayat bilgisine dönüştürür.
Hat Levhası: Hilye
Hilye, Resulullah’ın dış görünüşünü ve ahlaki özelliklerini yazıyla anlatan eserdir. Edebî türün en bilinen örneği Hakânî Mehmed Bey’in 1599’da yazdığı manzum hilyedir. Hattat Hafız Osman (1642-1698) ise hilyeyi duvara asılan levha biçimine kavuşturdu: ortada tarif metni, çevresinde ayet ve dört halifenin adları. İslam sanatı peygamber tasvirinden uzak durduğu için sevgi resimle değil, yazıyla ifade edilmiştir.
Musikide aynı sevgi ilahi, kaside ve tevşih türlerinde yaşar. Ezgi sözü hafızada tutar; toplu icra bireysel duyguyu ortak bir deneyime çevirir. Cami ve tekkelerdeki isim levhaları ise hatırlamayı özel günlerle sınırlı bırakmaz, gündelik mekâna taşır.
Recep, Şaban, Ramazan: Salavat ve Kandiller
Regaip, Miraç ve Berat kandilleri Recep ve Şaban aylarına, Kadir Gecesi Ramazan’a düşer. Kandiller dinî hafızayı yıl içine yayılmış duraklarla tazeler. Salavat, Peygamberimiz anıldığında söylenen dua ve saygı ifadesidir; dayanağı Ahzâb suresinin 56. ayetidir: "Allah ve melekleri Peygamber’e salat eder. Ey iman edenler! Siz de ona salat ve selam getirin."
Sevginin Ölçüsü ve Sınırı
Ahzâb suresi 21. ayette Allah Resulü "güzel bir örnek" olarak sunulur. Bu, sevginin ölçüsünü de belirler: törenler ve şiirler sevginin ifadesidir, asıl karşılık onun ahlakını örnek almaktır. Siyer kitaplarının yüzyıllardır yazılması da bu yüzdendir; örnek alınacak hayatın ayrıntıyla bilinmesi gerekir.
Sevginin bir sınırı da vardır. Resulullah şöyle uyarmıştır: "Hristiyanların Meryem oğlu İsa’yı aşırı övdüğü gibi beni aşırı övmeyin. Ben ancak bir kulum; Allah’ın kulu ve elçisi deyin." (Buhârî, Enbiyâ). Sevgi, Allah ile kul arasındaki temel ilişkiyi gölgeleyecek bir noktaya taşınmamalıdır.
Sık yapılan hata: Sevgiyi yalnız törenlerle sınırlamak ya da Ehlibeyt sevgisini tek bir gruba ait saymak. Bugün bu sevgi okulda, işte ve komşulukta doğruluk, emanete sadakat ve merhametle görünür; aile de kandilde toplanmak, aşure dağıtmak gibi pratiklerle çocuğa ilk izleri bırakır.
Sınav ipucu: Tabloda "Edebiyat: naat, mevlit, siyer · Hat: hilye · Musiki: ?" verilirse cevap "ilahi, kaside ve tevşih"tir.
Sık sorulanlar
Ehlibeyt kimleri kapsar?
Sözlükte ev halkı demektir. Bir görüşe göre Hz. Ali, Hz. Fâtıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’i; başka bir görüşe göre Hz. Peygamber’in eşlerini de kapsar.
Hilye neden resim değil yazıdır?
İslam sanatı peygamber tasvirinden uzak durduğu için Hz. Peygamber’in özellikleri hat sanatıyla, yazıyla anlatılmıştır.
Mevlidi kim, ne zaman yazdı?
Süleyman Çelebi, 1409’da Bursa’da. Eserin asıl adı Vesîletü’n-Necât’tır.
Salavatın dayanağı nedir?
Ahzâb suresi 56. ayet. Ayette müminlerden Peygamber’e salat ve selam getirmeleri istenir; salavat onun adı anıldığında söylenen dua ve saygı ifadesidir.