Edirne'de Bir Gezi: Selimiye'nin Kapısında
Ayşe ailesiyle Edirne'ye gitti. Şehre yaklaşırken ufukta 4 ince minare ve dev bir kubbe gördü: Selimiye Camii. Mimar Sinan'ın 1575'te tamamlanan bu eseri, 2011'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Sinan onu "ustalık eserim" diye anar. Kubbesinin çapı 31 metreyi aşar; her minarede 3 şerefe (ezan okunan balkon) vardır.
Ayşe caminin çevresini dolaşırken tek tek bölümleri not aldı. Biz de onun rotasını izleyelim: önce dışarısı, sonra içerisi.
Dışarıdan İçeriye Caminin Bölümleri
Avlu: caminin çevresindeki açık, çoğunlukla revaklı alan.
Şadırvan: avluda abdest alınan çeşmeli yapı.
Minare: ezanın okunduğu ince, yüksek yapı; şerefe onun balkonudur.
Son cemaat yeri: girişteki üstü örtülü bölüm. Namaza geç kalan ya da içeride yer bulamayan
burada kılar.
İçeri girince:
Mihrap: kıble yönünü gösteren girinti; imam namaz kıldırırken burada durur.
Minber: mihrabın sağındaki basamaklı, yüksek yer; cuma ve bayram hutbeleri burada okunur.
Kürsü: vaaz verilen yer.
Müezzin mahfili: müezzinlerin bulunduğu yükseltilmiş bölüm.
Kubbe: iç mekânı geniş tutan yarım küre biçimindeki örtü.
Sık Yapılan Hata: Minber Dışarıda mı?
Tabloda "iç / dış" eşleştirmesi sorulduğunda en çok hata minberde yapılır. Minber yüksek olduğu için minareyle karıştırılıyor. Oysa minber içeridedir; minare dışarıdadır. Mihrap ile minber de birbirine karıştırılır: mihrap duvardaki girintidir ve kıbleyi gösterir, minber merdivenli yerdir ve hutbe için kullanılır.
Mini soru: Şadırvan içeride mi, dışarıda mı? Cevap: dışarıda, avluda.
Duvarlardaki Yazılar ve Desenler
Selimiye'nin kubbe eteğinde ve duvarlarında büyük levhalar vardır. Bu levhalarda genellikle ayetler, hadisler ve Allah'ın isimleri yazılıdır. Bu güzel yazı sanatına hat denir.
- Tezhip: altın yaldız ve boyayla yapılan bezeme; özellikle mushaf sayfalarında görülür.
- Çini: renkli, sırlı seramik levha. Selimiye'nin mihrap duvarındaki çiniler İznik işidir.
- Kündekâri: çivi ve tutkal kullanmadan geçmeli ahşap işçiliği; ahşap minber ve kapılarda görülür.
- Geometrik, rumi ve hatai desenler: yıldız ve çokgen örgüler ile bitkisel süslemeler.
Cami süslemelerinde canlı figür kullanılmaz; bezeme yazı, bitki ve geometri üzerinden gelişmiştir. Sınavda "hat ve tezhip" doğru eşleşmedir; "kubbe ve minare" süsleme değil, yapı elemanıdır.
Sinan'ın Üç Eseri ve Külliye
Mimar Sinan kendi eserlerini ustalık yolunun basamakları gibi anlatır: İstanbul'daki Şehzade Camii (1548) çıraklık, Süleymaniye Camii (1557) kalfalık, Edirne'deki Selimiye ustalık eseridir. Ayşe, İstanbul'da Süleymaniye'yi de gezdiğinde iki camide de kubbe, minare ve mihrap gördü: farklı şehirlerdeki camiler ortak mimari özellikler taşır.
Süleymaniye tek başına bir yapı değildir. Etrafında medrese, şifahane, aşevi (imaret), hamam ve kütüphane vardır. Bir cami çevresinde toplanan bu yapılar bütününe külliye denir. Kervansaray ve bedesten ise ticaret yapılarıdır; külliyenin tanımı değildir.
Camide Nasıl Davranılır?
Camiyi ilk kez ziyaret eden Poyraz kapıda ayakkabısını çıkardı, sessiz yürüdü, namaz kılanların önünden geçmedi. Bunlar ibadet yerlerine gösterilen saygı kurallarıdır. Tarihî camilerin duvarına yazı yazmamak, çinilere dokunmamak da bu kurallara eklenir; çünkü bu yapılar hem ibadet yeri hem de gelecek kuşaklara bırakılacak kültür mirasıdır.
Başka Şehirlerde, Başka Çözümler
Her cami Selimiye gibi tek büyük kubbeli değildir. Bursa Ulu Camii 1399'da tamamlandı ve 20 kubbeyle örtülüdür; içinde şadırvan vardır. İstanbul'daki Sultanahmet Camii 1616'da bitirildi ve 6 minaresiyle tanınır. Sivas'taki Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası 1228'de yapıldı; taş kapılarındaki bitkisel ve geometrik oymalarıyla 1985'te UNESCO listesine girdi.
Etkinlik: Mahallendeki camiyi incele. Kaç minaresi, kaç şerefesi var? Tek kubbe mi, çok kubbe mi? Şadırvanı avluda mı? Kapının üzerinde hat levhası var mı? Bulduklarını bir tabloya yaz ve Selimiye ile karşılaştır. Böylece ders kitabındaki terimleri kendi gözünle eşleştirmiş olursun.
Kubbe Nasıl Ayakta Durur?
Selimiye'nin kubbesi duvarlara değil, 8 büyük taşıyıcı ayağa oturur. Ağırlık bu ayaklarla yere iner; duvarlar yük taşımaktan kurtulduğu için içlerine çok sayıda pencere açılabilir. İçerinin aydınlık olmasının nedeni budur. Minarelerin her biri 70 metreyi aşar; Sinan ince gövdeyi yükseltirken her birine 3 şerefe koymuştur.
İçeride duvarlarda büyük, yuvarlak hat levhaları görürsün. Osmanlı camilerinde bu levhalarda çoğunlukla şu 8 ad yazılıdır: Allah, Muhammed, dört halife (Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali) ile Hasan ve Hüseyin. Mini soru: Bu levhalar süsleme sanatlarından hangisine örnektir? Cevap: hat. Levhanın kenarındaki altın yaldızlı bezeme varsa o da tezhiptir.
Sık sorulanlar
Mihrap ile minber arasındaki fark nedir?
Mihrap kıbleyi gösteren duvar girintisidir. Minber, hutbe okunan merdivenli yüksek yerdir; ikisi de caminin içindedir.
Külliye nedir?
Cami çevresinde medrese, şifahane, imaret, hamam gibi yapıların bir arada kurulduğu yapı topluluğudur.