Bir İmsakiyeyi Okumak
Ramazan'da evlere ve camilere küçük bir çizelge dağıtılır: imsakiye. İçinden tek bir satıra bakalım:
İmsak 05.12 · Güneş 06.45 · Öğle 13.15 · İkindi 16.50 · Akşam (iftar) 19.34 · Yatsı 21.00
Oruç, imsak vaktinden iftar vaktine kadar yeme, içme ve orucu bozan diğer davranışlardan uzak durmaktır. O hâlde bu gün oruç 05.12 ile 19.34 arasındadır. Süreyi hesaplayalım: 05.12'den 19.12'ye 14 saat, 19.12'den 19.34'e 22 dakika. Toplam 14 saat 22 dakika.
Mini soru: 19.34 ile ertesi sabah 05.12 arası ne olur? O saatlerde oruç yoktur. İmsaktan hemen önce yenen öğüne sahur, akşam orucun açıldığı öğüne iftar denir. Sınavda "gecenin son saatlerinde kalkıp hafif bir öğün yiyen aile" anlatılıyorsa cevap sahurdur.
Ramazan Neden Her Yıl Başka Mevsimde?
Ramazan, hicri takvimin 9. ayıdır. Hicri takvim Ay'ın hareketine göre işler; bir hicri yıl 354 ya da 355 gündür. Güneş yılı ise 365 gündür. Aradaki fark yaklaşık 11 gün eder. Bu yüzden Ramazan her yıl bir önceki yıldan yaklaşık 11 gün önce başlar.
Kayma her yıl birikir: yaklaşık 33 yılda Ramazan bütün mevsimleri dolaşıp aynı yere döner. Bir insan hayatında hem uzun yaz günlerinde hem kısa kış günlerinde oruç tutar. Yazın İstanbul'da oruç 16 saati aşabilirken kışın 11-12 saate iner.
Kur'an'da Oruç ve Kolaylık
Orucun farz oluşu Kur'an'da şöyle bildirilir: "Ey iman edenler! Oruç sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı. Umulur ki korunursunuz." (Bakara suresi, ayet 183) Ayet, orucun yalnız Müslümanlara özgü bir ibadet olmadığını, önceki toplumlarda da bulunduğunu hatırlatır.
Hemen ardından kolaylık gelir: hasta ya da yolcu olan, tutamadığı günleri başka günlerde tutar (Bakara suresi, ayet 184). Buna kaza denir. İyileşme ümidi olmayan hasta ya da çok yaşlı biri için tutamadığı her gün yerine bir yoksulu doyurmak, yani fidye vermek öngörülür. Oruç ergenlik çağına giren, akıllı ve sağlıklı Müslümana farzdır; küçük çocuklar yükümlü değildir.
Tablo sorusu örneği: Ayşe hasta, Kerem yolcu, Elif sağlıklı bir yetişkin. Ramazan'da oruçla yükümlü olan Elif'tir; Ayşe ve Kerem sonra kaza eder.
Bozar mı, Bozmaz mı?
Bilerek yemek ve içmek orucu bozar. Peki unutarak su içen biri? Hz. Peygamber, unutarak yiyen ya da içen oruçlunun orucunu tamamlamasını söylemiştir (Buhârî, Savm; Müslim, Sıyâm). Unutmak orucu bozmaz; hatırlayınca hemen bırakılır.
Sahura kalkmak, iftar duası yapmak, teravih kılmak orucun parçasıdır, bozmaz. Dört kartlık sorularda "bilerek su içmek" bu yüzden tek bozan davranıştır.
Sık Yapılan Hata: "Oruç Sadece Aç Kalmaktır"
Öğrencilerin çoğu orucu yalnızca yemek ve içmekten uzak durmak sanıyor. Oysa oruç dili ve davranışı da kapsar. Hadiste, yalan sözü ve yalanla iş görmeyi bırakmayan kişinin yemesini içmesini bırakmasına Allah'ın ihtiyacı olmadığı bildirilir (Buhârî, Savm).
Numaralı kart sorusu: (I) yalan söylememek, (II) kırıcı konuşmamak, (III) arkasından konuşmak, (IV) sabırlı olmak. Orucun ruhuna aykırı olan III'tür, çünkü gıybet kalbi ve dili bozan davranıştır. Bütün gün müşterilerine güler yüzle davranan oruçlu kasiyer ise orucun ahlaki ve manevi boyutunu gösterir. Üç öğrenciden yalnız "Oruç tutan kötü söz söylemekten de sakınır." diyen haklıdır.
Kadir Gecesi, Teravih, Fitre
Kadir Gecesi: Kur'an'ın indirilmeye başlandığı gecedir (Kadir suresi, ayet 1). Surede bu gecenin "bin aydan hayırlı" olduğu söylenir (ayet 3). Bin ay yaklaşık 83 yıl eder; yani bir insan ömrünün tamamından daha uzun. Türkiye'de Ramazan'ın 27. gecesi Kadir Gecesi olarak ihya edilir.
Teravih: Ramazan gecelerine özgü, yatsıdan sonra kılınan namaz.
Fitre (fıtır sadakası): Ramazan'da verilen, bayram namazından önce ihtiyaç sahiplerine ulaştırılması istenen yardımdır. Miktarını her yıl Diyanet İşleri Başkanlığı açıklar. Neden bayramdan önce? Amaç, ihtiyaç sahibinin de bayramı sevinçle karşılamasıdır. Zaman şeridi sorularında fitre "son günler" kutusuna, Kadir Gecesi "27. gece" kutusuna yerleşir.
Bayram ve Paylaşma
Ramazan'ın bitişiyle 3 gün süren Ramazan Bayramı başlar. Bayram sabahı büyüklerin eli öpülür, küs olanlar barışır, komşulara tatlı ikram edilir. Bütün bu davranışların amacı akrabalık ve komşuluk bağlarını güçlendirmektir; alışveriş ya da tatil değil.
Ramazan ayında iftar sofralarının paylaşılması, yardım kolileri ve dolan camiler aynı şeyi gösterir: yardımlaşma ve dayanışma. Gün boyu aç kalan öğrencinin akşam "Evine ekmek götüremeyenlerin ne hissettiğini anladım." demesi ise orucun kazandırdığı empati ve merhamettir.
Sınav ipucu: Grafik sorularında (örneğin sınıfın en sevdiği Ramazan etkinlikleri) dinî bilgi değil, grafik okuma ölçülür. En yüksek sütunu bul, soru kökündeki "en çok" ya da "en az" sözcüğüne dikkat et.
Sık sorulanlar
Sahur ile iftar arasındaki fark nedir?
Sahur imsaktan önce yenen öğündür; iftar akşam vaktinde orucun açıldığı öğündür.
Ramazan neden her yıl yaklaşık 11 gün önce gelir?
Hicri takvim ay yılına dayanır ve 354-355 gündür; güneş yılı 365 gün olduğu için Ramazan her yıl yaklaşık 11 gün öne kayar.
Unutarak yiyip içmek orucu bozar mı?
Bozmaz. Hadiste unutarak yiyen ya da içenin orucunu tamamlaması istenir (Buhârî, Müslim); hatırlayınca hemen bırakılır.