Üç Gün, Üç Kapı
İstanbul’da bir hafta sonu: Cuma öğlen bir camide cuma namazı kılınıyor. Cumartesi sabahı Karaköy’deki bir sinagogda Şabat duası okunuyor. Pazar sabahı Beyoğlu’ndaki bir kilisede ayin var. Üç kapı arasında yürüyerek yarım saat var, ama her birinin içinde farklı bir takvim, farklı bir kitap ve farklı bir kavram dünyası yaşıyor.
Bu anlatımın yöntemi betimleyicidir: bir dini kendi kaynaklarına ve kendi kavramlarına dayanarak anlatmak. Tersi, bir dini duyumlara dayanarak yargılamaktır; bu yaklaşım ön yargılıdır, çünkü bilgiye değil duyuma dayanır.
Cumartesi: Yahudilik
Yahudilik mensuplarına Türkçede Musevi de denir (Hz. Musa’dan). Kutsal metnin adı Tanah’tır; bu ad üç bölümün baş harflerinden oluşur: Tora (Tevrat), Neviim (Peygamberler) ve Ketuvim (Yazılar). Tevrat Tanah’ın ilk ve en temel bölümüdür ve beş kitaptan oluşur. Talmud ise Tanah’ın yorumunu ve dinî hukuku içeren, sonradan derlenmiş geniş bir külliyattır.
- İbadet yeri: sinagog (havra). Din görevlisi: haham.
- Kutsal gün: Şabat; cuma gün batımından cumartesi gün batımına kadar sürer.
- Tanrı adları: kutsal metinlerde Tanrı için Yahve ve Elohim adlandırmaları kullanılır.
- Bayramlar: Pesah (Mısır’dan çıkış), Roş Aşana (yılbaşı), Yom Kipur (kefaret günü), Hanuka.
- Semboller: altı köşeli yıldız (Mağen David) ve yedi kollu şamdan (menora).
Ahlak sisteminin temelinde On Emir yer alır. Tek Tanrı inancı esastır. Bugün Yahudilik içinde dinî hükümleri geleneksel biçimde uygulayan Ortodoks, daha esnek yorumlayan Muhafazakâr ve Reform akımları bulunur. Türkiye’deki Yahudilerin büyük bölümü, 1492’de İspanya’dan sürülüp Osmanlı Devleti’ne sığınan Sefarad Yahudilerinin torunlarıdır.
Pazar: Hristiyanlık
Hristiyanların kutsal kitabı Kitab-ı Mukaddes’tir ve iki bölümden oluşur. Birinci bölüm Ahd-i Atik (Eski Ahit), Yahudi kutsal metinleriyle ortaktır. İkinci bölüm Ahd-i Cedid (Yeni Ahit) ise 27 kitaptan oluşur: dört İncil (Matta, Markos, Luka, Yuhanna), Resullerin İşleri, mektuplar ve Vahiy kitabı.
Hristiyan inancında Tanrı anlayışını ifade eden kavram teslistir: Baba, Oğul ve Kutsal Ruh olarak ifade edilen anlayış. İslam’daki karşılığı sorulduğunda tabloda tevhit–teslis eşleşmesi kurulur.
- İbadet yeri: kilise. Büyük ölçekli, merkezî kiliseye katedral, küçük ölçekli ibadet mekânına şapel denir.
- Din görevlisi: papaz (rahip). Toplu ibadet günü: pazar.
- Sakrament: kutsal sayılan belirli törenlerin genel adı. Katolik ve Ortodokslarda 7, Protestanlarda 2 sakrament kabul edilir: vaftiz ve komünyon (Aşai Rabbani). Vaftiz, kişinin dine kabulünü simgeleyen, suyla yapılan uygulamadır.
- Bayramlar: Noel ve Paskalya. Sembol: haç.
- Mezhepler: 1054’te Katolik ve Ortodoks kiliseleri ayrıldı; 1517’de Martin Luther’le Protestanlık doğdu.
Türkiye’de Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi, Ermeni Patrikliği ve Süryani toplulukları gibi köklü Hristiyan cemaatleri yaşar. Hz. İsa’nın konumu iki dinin en belirgin farkıdır: Hristiyanlıkta teslisin Oğul unsurudur; İslam’da ise Allah’ın kulu ve peygamberidir, annesi Hz. Meryem ise Kur’an’da adı geçen tek kadındır ve 19. sure onun adını taşır. Bu farkı bilmek, iki dinin mensuplarıyla konuşurken kavramları doğru kullanmayı sağlar.
Sık Yapılan Hatalar
1. Tanah ile Tevrat’ı aynı sanmak. İlki bütün Yahudi kutsal metinlerini kapsar; Tevrat onun ilk bölümüdür. Benzer biçimde Kitab-ı Mukaddes İncil’den ibaret değildir; Eski ve Yeni Ahit’i birlikte içerir.
2. "Ortodoks" kelimesini tek anlamda okumak. Kelime "doğru inanç" anlamına gelir. Hristiyanlıkta Ortodoks Kilisesi’ni, Yahudilikte ise dinî hükümleri geleneksel biçimde uygulayan Ortodoks Yahudileri anlatır. Soruda "Ortodoks" gördüğünüzde hangi dinden söz edildiğine bakın.
3. Bireyi dinle özdeşleştirmek. Bir dinin mensuplarından birinin davranışını görüp "Demek ki o dinin öğretisi budur." demek, bireysel davranışı dinin öğretisiyle özdeşleştirmektir. Din, kaynaklarından öğrenilir.
Ortak Noktalar ve Farklar
| Yahudilik | Hristiyanlık | İslam | |
|---|---|---|---|
| Tanrı anlayışı | Tek Tanrı | Teslis | Tevhit |
| Kutsal metin | Tanah | Kitab-ı Mukaddes | Kur’an-ı Kerim |
| İbadet yeri | Sinagog | Kilise | Cami, mescit |
| Haftalık gün | Cumartesi | Pazar | Cuma |
| Görevli | Haham | Papaz | İmam |
Tek Tanrı inancı, peygamber anlayışı ve kutsal kitap kabulü üç dinde de bulunan öğelerdir; bu, üç dinin ortak bir geleneğe (Hz. İbrahim geleneği) dayandığını gösterir. Tanrı anlayışının ifade edilişi ise dinlere göre farklı kavramlarla yapılır. Kur’an bu dinlerin mensuplarını Ehl-i kitap diye anar ve onları ortak bir söze çağırır: "Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda ortak olan bir söze gelin." (Âl-i İmrân suresi, ayet 64).
Birlikte yaşamanın tarihteki bir düzenlemesi Osmanlı’daki millet sistemidir. Rum, Ermeni ve Yahudi toplulukları kendi dinî liderleri aracılığıyla ibadet, eğitim ve aile hukuku işlerini yürüttü; kendi okullarını, hastanelerini ve vakıflarını kurdu. Sistem eşitlik değil, tanınmış farklılık üzerine kuruluydu; ama farklı inançların yüzyıllarca aynı şehirlerde yaşamasına zemin hazırladı. İstanbul’un aynı semtinde cami, kilise ve sinagogun yan yana durması bu tarihin bugüne kalan izidir.
Başka dinleri doğru kaynaktan öğrenmek yanlış genellemeleri zayıflatır ve sağlıklı iletişimin zeminini kurar. Sınav ipucu: "Sinagog, Tanah, haham" kümesi Yahudiliğe; "kilise, İncil, vaftiz" kümesi Hristiyanlığa aittir. En kapsayıcı yargı: dinler kendi kavramlarıyla tanındığında hem farklılıklar hem ortaklıklar doğru biçimde görülür.
Sık sorulanlar
Tevrat ile Tanah aynı mıdır?
Hayır. Tanah bütün Yahudi kutsal metinlerini (Tora, Neviim, Ketuvim) kapsar; Tevrat onun ilk ve temel bölümüdür.
Ahd-i Atik ile Ahd-i Cedid arasındaki fark nedir?
Ahd-i Atik Yahudi kutsal metinleriyle ortak bölümdür; Ahd-i Cedid ise dört İncil ve ilk dönem yazılarından oluşan 27 kitaplık bölümdür.
Hz. İsa iki dinde nasıl görülür?
Hristiyanlıkta teslisin Oğul unsurudur. İslam’da Allah’ın kulu ve peygamberidir; Kur’an ona İncil’in verildiğini bildirir.
Ehl-i kitap ne demektir?
Kur’an’da kendilerine kutsal kitap gönderilmiş toplulukları, özellikle Yahudi ve Hristiyanları anlatmak için kullanılan ifadedir.