8. Sınıf Zekât ve Sadaka — Konu Anlatımı

Bir Tablodan Oranı Bulmak

LGS tipi bir soru:

• Ahmet: zekâta tabi birikimi 80.000 TL, verdiği zekât 2.000 TL.
• Selma: zekâta tabi birikimi 120.000 TL, vereceği zekât ?

Önce oranı bul: 2.000 ÷ 80.000 = 1/40, yani %2,5. Selma için: 120.000 ÷ 40 = 3.000 TL. Zekâtın para ve ticaret malındaki ölçüsü budur: kırkta bir.

Zekât, belirli bir zenginlik ölçüsüne ulaşan Müslümanın malının belirlenmiş bir bölümünü yılda bir kez ihtiyaç sahiplerine vermesidir. İslam'ın 5 şartından biridir; şartlarını taşıyan için hükmü farzdır. Kur'an'da zekât, malı ve kişiyi arındıran bir ibadet olarak anılır (Tevbe suresi, ayet 103).

Kim Verir? Nisap ve Şartlar

Zekât verebilmek için sahip olunması gereken en az zenginlik ölçüsüne nisap denir. Diyanet İşleri Başkanlığı para için nisabı 80,18 gram altın değeri olarak açıklar. Şartlar:

1. Müslüman, akıllı ve ergenlik çağında olmak.
2. Borçlar ve temel ihtiyaçlar (ev, giysi, ev eşyası) dışında nisap miktarı mala sahip olmak.
3. Bu malın elde tutulmasının üzerinden bir yıl geçmek.

Toprak ürünlerinden verilen zekâta öşür denir: yağmurla sulanan üründen onda bir, emekle ve masrafla sulanandan yirmide bir verilir. Oranın düşmesi, çiftçinin harcadığı emeğin hesaba katılmasıdır.

Kime Verilir, Kime Verilmez?

Zekâtın verileceği yerler Kur'an'da 8 grup olarak sayılır (Tevbe suresi, ayet 60): yoksullar, düşkünler, zekât toplamakla görevliler, kalpleri İslam'a ısındırılmak istenenler, özgürlüğüne kavuşturulacak köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar.

Zenginlere zekât verilmez. Kişi kendi anne-babasına, dedesine, çocuğuna, torununa ve eşine de zekât vermez; çünkü onların bakımı zaten sorumluluğundadır. Kardeşe, amcaya, teyzeye ihtiyaç sahibiyse verilebilir. Kartlı sorularda "yoksullar, borçlular, yolda kalmışlar, zenginler" verilirse yanlış kart "zenginler"dir.

Sadaka: Miktarı ve Zamanı Serbest

Sadaka, karşılık beklemeden Allah rızası için yapılan gönüllü yardımdır. Harçlığından ayırdığı parayı okuldaki yardım kutusuna, istediği miktarda bırakan öğrenci sadaka vermiştir. Sadaka yalnızca para değildir; bir hadiste kardeşine gülümsemenin de sadaka olduğu bildirilir (Tirmizî, Birr).

Kur'an, Allah yolunda harcanan malı yedi başak veren, her başağında yüz tane bulunan bir tohuma benzetir (Bakara suresi, ayet 261): 1 tohumdan 700 tane. Aynı surede yardımı başa kakmanın ve gösterişin sadakayı boşa çıkaracağı söylenir (Bakara suresi, ayet 264). Yardımı övülmek için duyuran kişinin davranışı bu yüzden amacından uzaklaşır.

Sadaka-i câriye yararı süren hayırdır: çeşme yaptırmak, kütüphane kurmak, ağaç dikmek. Hadiste insan öldüğünde amelinin kesildiği, yalnız sadaka-i câriye, yararlanılan ilim ve kendisine dua eden hayırlı evlat dışında kaldığı bildirilir (Müslim, Vasiyyet). Tek seferlik ekmek almak iyi bir sadakadır ama etkisi tek seferliktir; câriye sayılmaz.

Sık Yapılan Hata: Zekât, Sadaka, Fitre Aynı mı?

Üçü de paylaşmadır ama hükümleri farklıdır:

• Zekât: farz · miktarı belli (1/40) · yılda bir.
• Sadaka: gönüllü · miktarı kişiye bırakılmış · her zaman.
• Fitre: Ramazan'a özgü · bayram namazından önce · kişinin kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu her aile bireyi için ayrı ayrı. Miktarını her yıl Diyanet açıklar.

"Zekât gönüllülük esasına dayanır" ya da "Sadaka vermek zekâtın yerine geçer" cümleleri yanlıştır. İnfak ise bunların hepsini kapsayan geniş kavramdır: sahip olunan imkânı Allah rızası için başkalarının yararına harcamak. Malın gelirinin sürekli olarak topluma ayrılmasıyla kurulan kuruma vakıf denir; imaret, şifahane ve kütüphanelerin çoğu vakıfla yaşatılmıştır.

Toplumsal işlev: zekât ve sadaka zengin ile yoksul arasındaki uçurumu azaltır, cimriliği törpüler, kıskançlık ve kırgınlığı hafifletir. Yardımlaşma sandığı olan mahallede kırtasiye ve kışlık giysi ihtiyacının karşılanması, paylaşmanın toplumu güçlendirdiğinin somut örneğidir. "Zekât malı yok eder" bu yüzden yanlış karttır.

İkinci Hesap: Tarladan Zekât

İki çiftçi aynı yıl 2.000 kg buğday kaldırdı. Birincisinin tarlası yalnız yağmurla sulandı; öşrü onda bir, yani 200 kg. İkincisi tarlasını kuyudan motopompla, mazot parası ödeyerek suladı; onun öşrü yirmide bir, yani 100 kg. Aynı ürün, farklı emek, farklı oran.

Mini soru: Paradaki 1/40 oranı ile öşürdeki 1/10 oranı arasındaki fark neden bu kadar büyük? Cevap: para yıl boyunca elde durur ve bir yıl dolunca hesaplanır; ürün ise hasatla bir kerede elde edilir ve üzerinden yıl geçmesi beklenmez. Sınavda oranlar karıştırılmasın: para ve ticaret malında kırkta bir, yağmurla sulanan üründe onda bir.

Sık sorulanlar