10. Sınıf Bilgi Felsefesi — Konu Anlatımı

İki Kişi, Aynı Tahmin

İki kişi de "Yarın yağmur yağacak" diyor. Birincisi basınç ve nem ölçümlerine bakmış. İkincisi "İçime doğdu" diyor. Ertesi gün gerçekten yağmur yağıyor. İkisi de bilgi sahibi miydi?

Çoğumuz sezgiyle "Hayır, ikincisi şanslıydı" deriz. Ama neden? İkisinin de inancı vardı ve ikisinin inancı da doğru çıktı. Aradaki fark gerekçededir. Bilgi felsefesi (epistemoloji) tam bu soruyla uğraşır: bilgi nedir, kaynağı nedir, sınırı nerededir?

Bir İnancın Bilgi Sayılması İçin Üç Koşul

Platon (MÖ 427-347) Theaitetos diyaloğunda bilgiyi tartışırken "gerekçelendirilmiş doğru inanç" tanımını ele alır. Bu tanıma göre üç koşul gerekir:

1. İnanç: Kişi o önermeye inanıyor olmalı.
2. Doğruluk: Önerme gerçekle uyuşmalı.
3. Gerekçe: İnancın sağlam bir dayanağı olmalı.

"İçime doğdu" diyen kişide üçüncü koşul eksiktir; doğru inancı bilgi değil, şanslı bir tahmindir. Tanım bile tartışmaya kapalı değil: Edmund Gettier 1963'te yalnızca 3 sayfalık bir makalede, üç koşulu sağladığı hâlde bilgi saymakta zorlandığımız örnekler kurdu. Felsefede en sağlam görünen tanım da sınanmaya devam eder.

Gerçeklik Başka, Doğruluk Başka

Sık yapılan hata bu iki kavramı eş anlamlı kullanmaktır. Gerçeklik var olanın kendisidir: masadaki bardak. Doğruluk ise bir yargının niteliğidir: "Masada bir bardak var" yargısı, bardak gerçekten oradaysa doğrudur. Bardak doğru ya da yanlış olmaz; yalnızca onun hakkındaki yargılar doğru ya da yanlış olur.

Bilgi Nereden Gelir? Filozof ve Görüş Eşleştirmesi

Descartes her şeyden kuşku duymayı yöntem olarak kullandı ve kuşku duyarken düşündüğünden kuşku duyamayacağı sonucuna vardı: "Düşünüyorum, öyleyse varım." Locke'a göre ise zihin doğduğunda boş bir levha (tabula rasa) gibidir; içeriği deneyim yazar. Kant iki tarafı birleştirdi: "İçeriksiz düşünceler boş, kavramsız görüler kördür." (Saf Aklın Eleştirisi, 1781) Kant'a göre zihin gerçekliği kendi kavram kalıplarıyla kavrar; bu yüzden şeyleri bize göründükleri hâliyle (fenomen) biliriz, "kendinde" oldukları hâliyle değil.

Rasyonalizm mi, Empirizm mi? Karıştırmamak İçin Tek Soru

Öğrenciler iki görüşü çoğu zaman "biri aklı kullanır, öteki kullanmaz" diye ayırmaya çalışır. Oysa empirist de düşünür, rasyonalist de gözler. Asıl soru şudur: Kesin ve genel doğrunun dayanağı nerede?

• "Üçgenin iç açılarının toplamı 180 derecedir; bunu bilmek için 1.000 üçgen ölçmem gerekmez." → Dayanak akılda: rasyonalizm.
• "Ateşin yaktığını bilmemin tek yolu onu deneyimlemiş olmam." → Dayanak deneyde: empirizm.

Her birinin zorlandığı nokta da farklıdır. Yalnızca akla dayanan, kavramlarının gerçeklikle bağını kurmakta; yalnızca deneye dayanan, zorunlu ve genel doğruları açıklamakta zorlanır. Kant'ın çıkış noktası tam bu iki boşluktur.

Bir Yargı Ne Zaman Doğrudur?

Mini soru: Fayda ölçütüne yöneltilen temel eleştiri ne olabilir? Bir inanç yanlış olduğu hâlde bir süre işe yarayabilir. Kişiyi rahatlatan bir yanlış, rahatlattığı için doğru olmaz.

Gündelik Hayatta Üç İddiayı Sınamak

Bilgi felsefesi yalnızca filozofların işi değildir. Her gün karşılaştığımız iddialara aynı soruları sorabiliriz: Gerekçe ne? Kaynak ne? Doğruluk hangi ölçütle tartılıyor?

• "Bu yöntem etkilidir; 3 kişi çok memnun kaldığını yazmış." Destek var ama zayıf: 3 kişilik, seçilmiş yorum genellemeye yetmez. Kaç kişi denedi, kaçı memnun kalmadı?
• "Çoğunluk böyle düşünüyor, o hâlde doğru." Bir görüşü savunanların sayısı onun gerekçesi değildir. Yüzyıllarca çoğunluk Güneş'in Dünya'nın çevresinde döndüğünü düşünüyordu.
• Bir araştırmacı hipotezini destekleyen ölçümleri kaydedip desteklemeyenleri "hatalı" sayarak atıyor. Buna doğrulama yanlılığı denir. Sınanan şey artık hipotez değil, araştırmacının beklentisidir.

Kaynak sorusu da unutulmamalı: matematikte bir teoremi kanıtlarken ağırlıklı olarak akıl kullanılır, bir ilacın etkisini anlamak içinse deney gerekir. Hangi bilginin hangi kaynağa daha çok dayandığını görmek, rasyonalizm ile empirizm tartışmasının gündelik karşılığıdır.

Paragraf Hangi Görüşü Savunuyor?

"Duyular kimi zaman yanıltır; suya daldırılmış kalem kırık görünür. Yanıltabilen bir kaynak kesin dayanak olamaz. O hâlde duyulara dayalı bilgi kesin sayılamaz."

Bu paragraf empirizme yöneltilmiş bir eleştiridir ve kesinliği akılda arayan rasyonalist yaklaşımı destekler. Aynı paragraf "hiçbir kaynak kesin değildir" diye bitseydi kuşkuculuğa yaklaşırdı. Sınav ipucu: kuşkuculuğun olumlu katkısı sorulursa cevap "bilgiyi yok saymak" değil, "hazır kabulleri sorgulatarak dogmatizmi engellemek"tir.

Son olarak bilgi türlerini ayırmak için dayanağa bakın: gündelik bilgi deneme-yanılmaya, bilimsel bilgi yöntemli araştırmaya, felsefi bilgi akıl yürütme ve eleştirel sorgulamaya dayanır.

Sık sorulanlar