11. Sınıf Edebiyat ve Felsefe — Konu Anlatımı

Bir Deprem, Bir Roman, Bir Felsefe

1 Kasım 1755'te Lizbon büyük bir depremle sarsıldı; ardından gelen dev dalgalar ve yangınlarla kentin büyük bölümü yıkıldı, on binlerce kişi öldü. O yıllarda Avrupa'da Leibniz'in (1646-1716) görüşü yaygındı: yaşadığımız dünya "mümkün dünyaların en iyisidir".

Voltaire (1694-1778) bu görüşe bir makaleyle değil, bir romanla cevap verdi. 1759'da yayımlanan Candide'de saf kahraman Candide, öğretmeni Pangloss'un "Her şey olabileceğin en iyisidir" öğüdüyle dünyayı dolaşır; savaşlara, depremlere, haksızlıklara tanık olur. Her felaketten sonra Pangloss'un aynı cümleyi tekrarlaması okuru güldürür ve aynı anda düşündürür. Felsefi bir tez, bir makalenin yapamayacağı biçimde hissedilir hâle gelmiştir.

Kavram ile İmge: Aynı Gerçeğe İki Yol

"Yabancılaşma, kişinin kendi emeğine uzaklaşmasıdır" cümlesi bir felsefi tanımdır. Oysa bir romanda kahramanın işine yabancılaştığı tek bir günün anlatılması okura aynı kavramı yaşatır. Felsefi metin okurdan argümanı izlemesini ve sınamasını bekler; edebî metin ise okurun kahramanla özdeşleşmesini, yaşantıyı içeriden duymasını.

Mini soru: Ölüm, özgürlük, adalet ve anlam hem felsefenin hem edebiyatın konusudur. Bu ortaklık neyi gösterir? İki alanın konularının ortak, yöntemlerinin farklı, katkılarının ise karşılıklı olduğunu.

Felsefe de Bazen Edebiyat Gibi Yazılır

Diyalog biçiminin yararı özellikle önemlidir: görüş okura hazır bir sonuç biçiminde sunulmaz; itirazlar, cevaplar ve yeniden itirazlarla kurulur. Okur sonuca varmadan önce bir tartışmanın içinden geçer.

Romanın Felsefeye Üç Katkısı

1. Kavramı somutlaştırır. Jean-Paul Sartre'ın 1938'de yayımlanan Bulantı'sı varoluşçu düşünceyi bir kahramanın sıradan günlerindeki rahatsızlık üzerinden anlatır. Albert Camus'nün 1942 tarihli Yabancı'sı saçmayı bir karakterin kayıtsızlığında görünür kılar.
2. Düşünce deneyi kurar. Bir öyküde herkesin belleğini yitirdiği bir toplum tasarlanırsa, kimliğin ve sorumluluğun ne olacağı sorusu tartışılabilir hâle gelir. José Saramago'nun 1995 tarihli Körlük'ünde bir kentte herkesin aniden kör olması, toplumsal düzenin neye dayandığını sınayan bir deneye dönüşür.
3. Empati imkânı verir. Fyodor Dostoyevski'nin 1866'da yayımlanan Suç ve Ceza'sında Raskolnikov'un "olağanüstü insanlar sıradan ahlak kurallarının üstündedir" düşüncesi, bir cinayetin ardından yaşanan vicdan azabıyla sınanır. Okur bir ahlak kuramının sonuçlarını bir insanın iç dünyasında izler.

Sık yapılan hata, bu katkıların hepsini "edebiyat felsefeyi süsler" diye özetlemektir. Üç kartın ortak yönü süs değil işlevdir: kavramı somutlaştırmak, düşünce deneyi kurmak ve empati imkânı vermek, felsefi bir sorunun okur tarafından yaşanarak kavranmasını sağlar. Edebiyat bu yüzden felsefeye malzeme vermekle kalmaz, felsefe de edebiyata soru verir: iyi bir roman çoğu zaman bir felsefi sorunun etrafında kurulur.

Türk edebiyatında Ahmet Hamdi Tanpınar'ın 1961'de kitap olarak yayımlanan Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nde de zaman, gelenek ve değişim üzerine felsefi bir sorgulama ironik bir anlatımla yürütülür.

Tragedya, İkilem ve Katarsis

Bir oyunda kahraman, hangi seçeneği seçerse seçsin bir değeri çiğnemek zorunda kalıyorsa, kurgu ahlak felsefesine gerçek bir ikilem sunar: iki ödev çatışır ve temiz bir çıkış yoktur. Sofokles'in Antigone'si bunun klasik örneğidir. Seyircinin kahramanın acısı üzerinden kendi duygularını gözden geçirip arınmasına Aristoteles Poetika'da katarsis der.

Distopya da benzer bir işlev görür. George Orwell'ın 1949 tarihli 1984'ü ya da Aldous Huxley'nin 1932 tarihli Cesur Yeni Dünya'sı bugünkü bir eğilimi abartarak kurgusal bir toplum kurar; okur o toplumdan dönüp kendi bugününü sorgular. Thomas More'un 1516 tarihli Ütopya'sı ise olması istenen düzeni tasarlayarak aynı sorgulamayı ters yönden yapar.

Roman Kurmacaysa Hakikat Taşımaz mı?

"Roman kurmacadır. Kurmaca gerçek değildir. O hâlde roman hiçbir hakikat taşımaz." Akıl yürütmedeki yanılgı "gerçek" sözcüğünün iki anlamını karıştırmaktır. Raskolnikov diye biri hiç yaşamadı; bu olgusal bir doğrudur. Ama suçluluk duygusunun insanı nasıl kemirdiği hakkında roman doğru bir şey söyleyebilir. Kurmaca, olgu bakımından uydurma, insan deneyimi bakımından hakikatli olabilir.

Öte yandan ters yöndeki hata da yaygındır: bir romanı felsefi bir savın kanıtı saymak. Candide Leibniz'in görüşünü güçlü biçimde sarsar ama çürütmez; edebî metin kurgusu gereği olayları yazarın istediği gibi düzenler. Bu yüzden felsefi bir romanı okurken yazarın savunduğu görüşü tek doğru saymak yerine onu diğer görüşlerle karşılaştırmak ve gerekçesini sınamak gerekir. Aynı roman bir okura özgürlüğün bedelini, ötekine yalnızlığı anlatabilir; eser çok okumaya açıktır.

Sık sorulanlar