10. Sınıf Mantık ve Argümantasyon — Konu Anlatımı

Kantinde Bir Tartışma

Teneffüste iki arkadaş okulun 23.00'e kadar açık kalacak kütüphanesini tartışıyor. Deniz: "Kütüphane geç saate kadar açık olmalı, çünkü sınav haftasında evde çalışacak sessiz yer bulamayan çok öğrenci var." Efe: "Sen bunu savunuyorsun ama geçen dönem matematikten kalmıştın."

İki konuşma arasındaki fark nedir? Deniz bir sav ve bir gerekçe sunuyor; buna argüman denir. Efe ise gerekçeye değil kişiye cevap veriyor. Deniz'in matematik notu, kütüphanenin açık kalıp kalmaması hakkında hiçbir şey söylemez. Mantık, işte bu farkı görmeyi öğreten disiplindir.

Argümanın Anatomisi: Öncül, Çizgi, Sonuç

Bir argüman, bir yargıyı (sonuç) başka yargılara (öncüller) dayandırmaktır. Mantığı ayrı bir disiplin olarak ilk kez sistemleştiren Aristoteles'tir (MÖ 384-322); mantık eserleri daha sonra Organon ("araç") adıyla bir araya getirildi. Klasik örneği şöyle yazılır:

(1) Bütün memeliler akciğerle solunum yapar.
(2) Yunus bir memelidir.
———————————————
(3) O hâlde yunus akciğerle solunum yapar.

Çizginin üstündeki (1) ve (2) öncüldür, altındaki (3) sonuçtur. "O hâlde", "demek ki", "bu yüzden" gibi sözcükler sonucun, "çünkü", "zira" ise gerekçenin habercisidir. İslam dünyasında Aristoteles mantığını şerh edip geliştiren Farabi (870-950) bu yüzden "Muallim-i Sani", yani ikinci öğretmen diye anılmıştır.

Üç Yol: Genelden Özele, Özelden Genele, Benzerden Benzere

Kuğu örneği tarihsel bir derstir. Avrupalılar yüzyıllarca bütün kuğuların beyaz olduğundan emindi; 1697'de Hollandalı denizciler Batı Avustralya'da siyah kuğular gördü. Binlerce doğrulayan gözlem, tek bir karşı örneğe dayanamadı. Tümevarımın riski budur.

Penguen Neden Uçmaz? Geçerlilik ile Doğruluk

(1) Bütün kuşlar uçar. (2) Penguen bir kuştur. (3) O hâlde penguen uçar.

Biçim kusursuz, sonuç yanlış. Nasıl olur? Burada iki ayrı ölçüt var:

• Geçerlilik argümanın biçimiyle ilgilidir: öncüller doğru kabul edilirse sonuç zorunlu olarak çıkıyor mu?
• Doğruluk önermelerin içeriğiyle ilgilidir: söylenen gerçeğe uyuyor mu?

Penguen argümanı geçerlidir ama birinci öncülü yanlıştır; bu yüzden sonuç da yanlış çıktı. Hem geçerli hem de öncülleri doğru olan argümana sağlam argüman denir.

Üçüncü ölçüt tutarlılıktır: yargıların birbiriyle çelişmemesi. "Tüm kurallara uyulmalı" deyip ardından "Bu kurala uymayabiliriz" diyen metin tutarsızdır; tutarlılık ise tek başına doğruluğu garanti etmez, yalnızca çelişki olmadığını gösterir.

Tartışmayı Zehirleyen Beş Safsata

Safsata, doğru gibi görünen ama mantık bakımından hatalı akıl yürütmedir. Sözcüğün kökü, MÖ 5. yüzyılda Atina'da ücret karşılığı hitabet öğreten sofistlere uzanır; Aristoteles Sofistik Çürütmeler'de bu hataları sınıflandırmıştır.

Bir Argümanı Üç Adımda Tartmak

1. Öncüller doğru mu?
2. Sonuç öncüllerden gerçekten çıkıyor mu?
3. Öncüller sonucu desteklemeye yetiyor mu, gözden kaçan bir karşı örnek var mı?

"Ali sınavdan yüksek not aldı. O hâlde Ali çok çalışmıştır." Burada sonuç tek öncülden çıkmıyor; arada söylenmemiş bir öncül var: "Yüksek not alan herkes çok çalışmıştır." Bu gizli öncül açıkça yazılınca zayıflığı da görünür: soru kolay olabilir, Ali konuyu önceden biliyor olabilir. Argüman çözümlemenin önemli işlerinden biri, bu söylenmeyen öncülü bulup sınamaktır.

Aynı adımlar haberlere de uygulanır. "Uzmanlara göre bu ürün faydalıdır" cümlesinde uzmanların kim olduğu, hangi araştırmaya dayandıkları söylenmiyorsa ikinci ve üçüncü adım yapılamaz; iddia kanıt değil, yalnızca bir otorite adıdır.

Belirsiz Sözcük, Belirsiz Tartışma

"Gençler sorumsuzdur." Bütün gençler mi, bazıları mı? "Bu iş uzun sürer." Ne kadar: 2 gün mü, 2 yıl mı? Sözcüklerin anlamı netleşmeden yürütülen tartışmada iki taraf aslında farklı şeyleri savunuyor olabilir. Felsefenin kavramları tanımlamaya bu kadar önem vermesinin nedeni budur: tartışmadan önce tanımlanan kavram, tarafların aynı şey hakkında konuştuğunu güvenceye alır.

En Çok Karıştırılan İki Çift

Geçerli = doğru sanılır. Değildir. Geçerli bir argümanın sonucu yanlış olabilir (penguen); geçersiz bir argümanın sonucu da tesadüfen doğru olabilir.

Tümevarım ile aceleci genelleme karıştırılır. Tümevarım meşru bir yöntemdir; bilim onunla ilerler. Hata, çok az ve seçilmiş örnekten "hepsi" sonucuna atlamaktır.

Uygulama: Hatayı Bul

Aşağıdaki sözlerde hangi safsata var? Önce kendiniz düşünün, sonra cevaplara bakın.

1. "Bu diyeti 3 arkadaşım denedi, hepsi zayıfladı; demek ki herkese uyar."
2. "Ya bu ayakkabıyı alırsın ya da sağlığını önemsemiyorsun."
3. "Onun çevre konusundaki fikrini dinlemeyin, kendisi arabayla okula geliyor."

Cevaplar: (1) aceleci genelleme, (2) yanlış ikilem, (3) kişiye saldırı. Sınav ipucu: seçeneklerde iki safsata birbirine yakın görünürse örnekteki kilit sözcüğe bakın; "ya… ya…" yanlış ikilemi, kişinin geçmişine yapılan gönderme kişiye saldırıyı gösterir.

Sık sorulanlar