Önerme ve Argüman
Önerme: doğru ya da yanlış değeri olan yargı bildiren cümledir. Soru, emir ve ünlem cümleleri önerme değildir.
Argüman: öncüllerden bir sonuca ulaşan akıl yürütmedir.
Bütün insanlar ölümlüdür. (öncül)
Sokrates insandır. (öncül)
O hâlde Sokrates ölümlüdür. (sonuç)
Tümdengelim ve Tümevarım
Tümdengelim: genelden özele. Öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur.
Tümevarım: özelden genele. Sonuç olasıdır, kesin değildir. Bilimin temel yöntemidir ama tek bir karşı örnek genellemeyi yıkabilir.
Analoji: benzerlikten benzerliğe çıkarım — en zayıf akıl yürütme biçimidir.
Geçerlilik ve Doğruluk
Geçerlilik argümanın yapısıyla, doğruluk önermelerin içeriğiyle ilgilidir. İkisi ayrı şeylerdir.
Bir argüman geçerli olduğu hâlde yanlış öncüller içerebilir:
Bütün kuşlar uçar. Penguen kuştur. O hâlde penguen uçar.
Yapı geçerlidir; ilk öncül yanlış olduğu için sonuç yanlıştır. Geçerli ve öncülleri doğru argümana sağlam denir.
Sık Karıştırılan Nokta
Geçerlilik ile doğruluğu aynı sanmak. Geçerli bir argümanın sonucu yanlış olabilir — öncüller yanlışsa.
Yaygın mantık hataları: kişiye saldırı (görüş yerine kişiyi hedef almak), otoriteye başvurma, kısır döngü (kanıtlanacak şeyi kanıt olarak kullanmak), genelleme.
Sık sorulanlar
Geçerli bir argümanın sonucu yanlış olabilir mi?
Evet. Yapı geçerli olsa bile öncüllerden biri yanlışsa sonuç yanlış çıkar.
Tümevarımın sonucu neden kesin değildir?
Sınırlı gözlemden genel bir yargıya gidildiği için tek bir karşı örnek genellemeyi çürütebilir.