10. Sınıf Felsefenin Doğası — Konu Anlatımı

Cevaplar Tükenince Başlayan Şey

Küçük bir çocuğa "Gökyüzü neden mavi?" sorusunun cevabını verdiğinizi düşünün. Arkasından "Peki o neden öyle?" gelir. Üçüncü, dördüncü "neden"den sonra cevabınız tükenir ama soru hâlâ anlamlıdır. Felsefe tam bu noktada başlar: bilinen cevapların bittiği, sorunun ise ortadan kalkmadığı yerde.

Aristoteles (MÖ 384-322) Metafizik adlı eserinde insanların felsefe yapmaya "hayret" ile başladığını söyler. Hayret etmek, alışılmış olana ilk kez görüyormuş gibi bakmaktır. Her sabah güneşin doğmasına şaşırmayan biri "Zaman nedir?" diye de sormaz. Felsefenin merakla başladığı söylenirken kastedilen budur: sıradan görüneni sorgulanacak bir şey hâline getirmek.

Philosophia: Bilgeliğe Sahip Olmak Değil, Onu Sevmek

Sözcük Yunancadaki iki parçadan oluşur: philo (sevgi) ve sophia (bilgelik). Philosophia "bilgelik sevgisi" demektir. Geleneğe göre sözcüğü ilk kullanan, MÖ 6. yüzyılda yaşamış Pythagoras'tır; kendisine "bilge" denmesini istememiş, bilgeliği seven biri olduğunu söylemiştir. Bu anlatı yüzyıllar sonraki kaynaklardan gelir, kesin belge sayılmaz; ama felsefenin kendini nasıl gördüğünü iyi özetler.

Burada ince bir ayrım var: bilgi ile bilgelik aynı şey değildir. "Ankara'nın rakımı yaklaşık 938 metredir" bir bilgidir, bir konuda edinilmiş içeriktir. Bilgelik ise bilgiyi yerinde kullanabilmek, neyin önemli olduğunu ayırt etmek ve kendi sınırını bilmektir. Sokrates'in (MÖ 469-399) "Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir" sözüyle anılması bu yüzdendir: bilge kişi, bilmediğinin farkında olandır.

Aynı Masada Dört Soru

Mini soru: İlk iki sorunun ortak yanı ne? Cevap bulununca tartışma biter. Son iki soruda ise her cevap yeni bir soru doğurur: "Adalet herkese eşit pay vermekse, ihtiyacı çok olana ne olacak?" Felsefi soru kesin ve tek bir cevap kabul etmez; ama bu, her cevabın eşit derecede iyi olduğu anlamına da gelmez.

Felsefi Düşünceyi Tanımanın Altı İşareti

1. Akla ve gerekçeye dayanır. Bir görüş, kimin söylediğine göre değil, gerekçesinin gücüne göre tartılır.
2. Eleştireldir. Buradaki eleştiri günlük dildeki "kusur bulmak" değildir; bir görüşün dayanaklarını sınamaktır. Sınama sonunda görüş kabul de edilebilir.
3. Refleksiftir. Düşünce kendi üzerine döner. "Felsefe nedir?" sorusunun kendisi felsefi bir sorudur; kimya kendi tanımını deney tüpünde sınamaz.
4. Tutarlıdır. Aynı kişi hem "Her insan özgürdür" hem "Kimsenin seçim şansı yoktur" diyemez; bu iki yargı birbirini çürütür.
5. Sistemli ve birikimlidir. Filozof kendinden öncekileri bilir, onları eleştirerek kendi görüşünü kurar.
6. Özneldir. Filozofun kişiliği ve yaşadığı çağ görüşüne yansır. Öznel, keyfî demek değildir: gerekçe yine zorunludur.

Bilimde Eski Görüş Rafa Kalkar, Felsefede Masada Kalır

Kopernik 1543'te güneş merkezli modeli yayımladıktan sonra yer merkezli model zamanla terk edildi; bugün Ptolemaios'un sistemini savunan bir astronom yoktur. Felsefede tablo farklıdır. Platon'un (MÖ 427-347) idealar görüşü yaklaşık 2.400 yıl sonra hâlâ tartışılır, savunanı da eleştireni de vardır. Neden? Çünkü felsefi sorular ölçümle kesin biçimde kapanmaz; eski bir görüş çürütülüp atılmaktan çok, yeni gerekçelerle yeniden kurulur.

Felsefenin diğer alanlarla ilişkisi de dayanak üzerinden okunur. Bilim gözlem ve deneye, din inanç ve vahye, sanat estetik yaşantıya dayanır. Her birine felsefe kendi sorusunu yöneltir: bilim felsefesi "Bir kuramı bilimsel yapan nedir?", din felsefesi "Tanrı'nın varlığı akılla temellendirilebilir mi?" diye sorar.

Felsefenin Alanları: Her Birinin Bir Ana Sorusu Var

10. sınıf programındaki diğer konular bu tablonun satırlarını tek tek açar. Bir soru okuduğunuzda önce "Bu soru hangi satıra ait?" diye sormak, doğru kavrama giden en kısa yoldur.

İlk Filozofların Sorusu: Her Şey Neyden Oluşur?

Felsefenin başlangıcı genellikle MÖ 6. yüzyılda, Batı Anadolu kıyısındaki Milet kentine yerleştirilir. Milet düşünürleri evrenin ana maddesini, yani arkheyi aradı.

Cevapların bugün saf görünmesi önemli değil. Önemli olan yöntemdeki kırılma: "Tanrılar öyle istedi" yerine "Bunun doğada bir açıklaması olmalı" demek. Felsefe, soruyu akılla tartışılabilir hâle getirerek doğdu.

Yanılgı Köşesi

Yanılgı 1: "Kesin cevabı olmadığına göre felsefe boş iştir." Cevabın kesin olmaması, bütün cevapların eşit olduğunu göstermez. Gerekçesi zayıf bir görüş felsefede de zayıf sayılır.

İkinci yanılgı: Eleştiriyi karşı çıkmak sanmak. Felsefi eleştiri, görüşü onaylamakla da sonuçlanabilir; önemli olan dayanağının sorulmuş olmasıdır.

Üçüncü tuzak: Felsefi tutumu kuşkuculukla aynı sanmak. Karşıt kanıtlara hiç bakmadan görüşünü kesin doğru sayan kişi dogmatiktir; kesin bilgiye hiç ulaşılamayacağını savunan ise kuşkucudur. İkisinden de farklı olan felsefi tutum, gerekçe arar ve görüşünü sınamaya açık tutar.

Dördüncü tuzak: Her "neden" sorusunu felsefi saymak. "Otobüs neden geç kaldı?" sorusunun cevabı trafikte aranır; olgusal bir sorudur.

Kendini Sına: Hangi Tutum Felsefi?

Üç öğrenci sınavdan 60 almış. Tepkileri şöyle:

1. "Hoca zor sormuş." diyor ve konuyu kapatıyor.
2. Nasıl çalıştığını, hangi varsayımla hareket ettiğini ("Konuyu bir kez okumak yeter") ve bu varsayımın doğru olup olmadığını düşünüyor.
3. Sınıf ortalamasının 58 olduğunu öğrenince rahatlıyor.

Felsefi tutuma en yakın olan ikinci öğrencidir; düşüncesini kendi üzerine çevirmiş ve varsayımını sorgulamıştır. Buna refleksiyon denir. Sınav ipucu: soru kökünde "kendi üzerine düşünme", "varsayımlarını sorgulama" ya da "dayanağını sorma" geçiyorsa aranan kavram çoğunlukla refleksiyon ya da eleştirel tutumdur.

Sık sorulanlar