Kalk, Giyin, Otobüs, Ders, Yemek, Uyku
Albert Camus (1913-1960) 1942'de yayımlanan Sisifos Söyleni'nde sıradan bir günü şöyle dizer: kalkmak, tramvay, dört saat büro ya da fabrika, yemek, tramvay, dört saat iş, yemek, uyku; pazartesi, salı, çarşamba hep aynı düzen. Sonra bir gün "Neden?" sorusu belirir.
Anlam sorusu genellikle böyle doğar: rutin sorgulanmadan sürer, bir olay onu durdurur (bir kayıp, bir hastalık, bir başarısızlık, bir mezuniyet), ardından sorgulama başlar. Ağır bir hastalık atlatan birinin iyileştikten sonra zamanını nasıl kullandığını yeniden gözden geçirmesi, ölüm bilincinin hayata nasıl yön verdiğinin örneğidir. Lev Tolstoy'un 1886'da yayımlanan İvan İlyiç'in Ölümü adlı öyküsü bu kırılmayı bir yargıcın son günleri üzerinden anlatır.
Önce Var Olmak, Sonra Kendini Yapmak
| Görüş | Savı | Örnek |
|---|---|---|
| Öz varoluştan önce gelir | İnsanın özü baştan bellidir; hayat bu özü gerçekleştirir | Bir makas, yapılmadan önce ne işe yarayacağı belli olarak tasarlanır |
| Varoluş özden önce gelir | İnsan önce var olur; ne olacağını sonra seçimleriyle belirler | Jean-Paul Sartre (1905-1980) |
Sartre bu görüşü 1945'te verdiği, ertesi yıl kitap olarak basılan Varoluşçuluk Bir Hümanizmdir konuşmasında açıkladı. Ona göre insan "özgür olmaya mahkûmdur". Seçim yapmamak da bir seçimdir, çünkü karar vermemek de bir sonuç doğurur ve kişi o sonuçtan da sorumludur.
Mini soru: Mesleğini, arkadaş çevresini ve yaşam biçimini yalnızca başkaları öyle beklediği için sürdürdüğünü fark eden kişi hangi kavramla karşılaşmıştır? Martin Heidegger (1889-1976) bu duruma, kişinin kendi olanaklarını değil "herkesin" yaptığını yaşadığı sahici olmayan varoluş der. Fark ediş, sahici bir varoluşa geçişin ilk adımıdır.
Yarınki Sınav ile Hayatın Gidişi: Korku mu, Kaygı mı?
| Kavram | Nesnesi | Örnek |
|---|---|---|
| Korku | Belirli bir tehdit | Yarınki sınavdan çekinmek |
| Kaygı | Belirli bir nesnesi yok; varoluşun kendisi | Hayatının nereye gittiğini bilememekten tedirgin olmak |
Heidegger 1927'de yayımlanan Varlık ve Zaman'da bu ayrımı işler. Søren Kierkegaard (1813-1855) ise 1844'te yayımlanan Kaygı Kavramı'nda kaygıyı "özgürlüğün baş dönmesi" olarak niteler. Varoluşçu düşüncede kaygının yalnızca olumsuz sayılmamasının nedeni budur: kaygı, insanın seçim yapabilen, olanaklarla yüz yüze bir varlık olduğunu fark etmesidir.
Taşı Yeniden Yuvarlamak: Saçma
Mitolojide Sisifos, dev bir kayayı tepeye çıkarmaya mahkûm edilir; kaya her seferinde geri yuvarlanır. Camus'ye göre saçma (absürd), insanın anlam arayışı ile evrenin bu arayışa hazır bir cevap vermeyen sessizliği arasındaki gerilimdir. Saçma ne insanda ne dünyadadır; ikisinin karşılaşmasındadır.
Bu gerilim karşısında üç tutum düşünülebilir: (1) vazgeçmek, (2) hazır bir cevaba sığınarak gerilimi yok saymak, (3) gerilimi kabullenip yaşamayı sürdürmek. Camus üçüncüsünü, yani başkaldırıyı savunur ve kitabını şu cümleyle bitirir: "Sisifos'u mutlu düşlemek gerekir."
Sık yapılan hata Camus'yü "hayat anlamsızdır, hiçbir şeyin değeri yoktur" diyen biri sanmaktır. "Evren insana hazır bir amaç sunmaz, o hâlde hiçbir şeyin değeri yoktur" akıl yürütmesi de hatalıdır: hazır bir amacın olmaması, insanın kendi kurduğu değerleri geçersiz kılmaz.
Emeğine Yabancı İşçi
Bir işçi ürettiği ürünün tamamını hiç görmüyor; günde yüzlerce kez aynı parçayı takıyor ve işiyle hiçbir bağ kuramıyor. Karl Marx (1818-1883) 1844'te yazdığı ve ölümünden sonra yayımlanan el yazmalarında bu durumu yabancılaşma kavramıyla açıkladı. Yabancılaşma yalnızca emeğe yönelmez; kişi kendine, başkalarına ve doğaya da yabancılaşabilir. Kavram, anlam kaybının bireysel olduğu kadar toplumsal koşullara da bağlı olduğunu gösterir.
Anlam Dışarıdan mı Verilir, İçeriden mi Kurulur?
| Yaklaşım | Anlamın kaynağı |
|---|---|
| Birinci | Anlam insana dışarıdan, hazır olarak verilmiştir |
| İkinci | Anlam insanın kendi seçimleri ve eylemleriyle kurulur |
| Bireyci | Kişinin kendi seçimlerinde |
| Toplumsal | Ortak değerlerde ve bağlarda |
Psikiyatr Viktor Frankl (1905-1997) toplama kampı deneyimini 1946'da yayımlanan İnsanın Anlam Arayışı'nda anlattı. Gözlemi şuydu: en ağır koşullarda bile ulaşmak istediği bir amacı olan insan daha dayanıklıydı; amacını yitiren çok daha çabuk yıpranıyordu. Frankl bu bağlamda Nietzsche'nin bir sözünü aktarır: "Yaşamak için bir nedeni olan, hemen her nasıla katlanabilir."
İnsanların anlam bulduklarını söyledikleri alanlar (bağ kurmak, üretmek, sorumluluk üstlenmek) ortak bir şey gösterir: anlam çoğu zaman kişinin kendi dışındaki bir şeye yönelmesiyle doğar. Umut da buraya bağlanır: umutsuzluk hiçbir şeyin değişmeyeceği kabulüdür; umut ise geleceğin eylemle değiştirilebileceğine duyulan güven.
Mutluluk: Haz mı, Erdem mi?
Epikuros (MÖ 341-270) mutluluğu acıdan ve ruh sıkıntısından uzak olmaya bağladı. Aristoteles (MÖ 384-322) ise mutluluğu (eudaimonia) erdemli bir yaşam ve insanın kendini gerçekleştirmesi olarak gördü. Hazza dayanan anlayışa yöneltilen temel eleştiri, hazzın geçici olduğu ve hayatın bütününe yön verecek bir ölçüt sunamadığıdır.
Mini soru: Sınavı kazanmanın verdiği sevinç birkaç gün sürüp sönüyorsa, bu gözlem hangi mutluluk anlayışına yöneltilen eleştiriyi destekler? Hazza dayanan anlayışa; çünkü tek tek hazlar birikip kalıcı bir anlam oluşturmayabilir.
Sınav ipucu: "Hayatın anlamı herkes için aynıdır" gibi bir sav görürseniz eleştirisi, anlamın kişinin seçimleri, koşulları ve bağlarıyla şekillendiği, tek bir kalıba indirgenemeyeceğidir. "Seçim", "sorumluluk", "kaygı" sözcükleri varoluşçuluğu; "saçma" ve "Sisifos" Camus'yü; "yabancılaşma" Marx'ı işaret eder.
Sık sorulanlar
"Varoluş özden önce gelir" ne demektir?
Sartre'a göre insanın önceden belirlenmiş bir özü yoktur; önce var olur, ne olacağını sonra kendi seçimleri ve eylemleriyle belirler.
Korku ile kaygı arasındaki fark nedir?
Korkunun belirli bir nesnesi vardır, yarınki sınav gibi. Kaygının belirli bir nesnesi yoktur; insanın kendi varoluşu ve olanaklarıyla yüz yüze gelmesinden doğar.
Camus'ye göre saçma nedir?
İnsanın anlam arayışı ile evrenin bu arayışa hazır bir cevap vermemesi arasındaki gerilimdir. Camus bu gerilimi yok saymak yerine kabullenip yaşamayı sürdürmeyi savunur.