11. Sınıf Teknoloji Felsefesi — Konu Anlatımı

Bir Video Daha, Sonra Kapatacağım

Saat 23.00'te "bir video daha" diyerek başladınız, saat 01.00 oldu. Tesadüf mü? Uygulama, kullanıcıyı ekranda daha uzun tutacak biçimde tasarlanmış; öneri sistemi bir sonraki videoyu tam bu amaca göre seçiyor. Soru şu: Telefon yalnızca bir araç mı, yoksa sizin yerinize bazı kararları çoktan vermiş bir düzen mi?

Teknoloji felsefesi bu tür sorularla uğraşır: Teknoloji nedir, insanı ve toplumu nasıl değiştirir, sonuçlarından kim sorumludur?

Tekhne: Bilerek Yapmak

Sözcük Yunancadaki tekhneden gelir. Tekhne hem el becerisini hem sanatı hem de bir işi bilerek yapmayı karşılar; bilgiyle üretmeyi anlatır. Bu anlamda teknoloji yalnızca makine değildir: bir sabanın da bir akıllı telefonun da ardında, bilginin bir amaca göre düzenlenmesi vardır. Francis Bacon'a (1561-1626) atfedilen "Bilgi güçtür" sözü, modern çağın teknolojiye bakışını özetler: doğayı bilmek, onu değiştirebilmektir.

Teknoloji Nötr mü?

Martin Heidegger (1889-1976) 1954'te yayımlanan "Teknik Sorusu" metninde teknolojinin yalnızca araç üretmediğini, doğaya ve insana bakışımızı da biçimlendirdiğini savundu: modern teknik, her şeyi kullanılmayı bekleyen hazır bir kaynak olarak görmeye yöneltir. Bir nehir artık önce "kaç megavat üretir?" sorusuyla görülür. Langdon Winner ise 1980 tarihli bir makalesinde nesnelerin de siyasi sonuçlar taşıyabileceğini tartıştı.

Açılıştaki öneri sistemi eleştirel görüşü destekler: sistemin amacı tasarım aşamasında belirlenmiştir, kullanıcı onu fark etmeden bu amaca göre davranır.

Taraftar, Karşıt, Eleştirel

Teknoloji taraftarlığı teknolojinin sorunları çözeceğini ve yaşamı iyileştireceğini savunur. Karşıt tutum ise teknolojinin insanı doğadan ve kendinden uzaklaştırdığını, yeni sorunlar ürettiğini ileri sürer; 1811-1816 yıllarında İngiltere'de dokuma makinelerini kıran Luddite işçiler bu tepkinin tarihsel simgesidir. Eleştirel tutum iki uçtan da farklıdır: teknolojinin hem yarar hem zarar doğurabileceğini kabul eder, her teknolojiyi kendi bağlamında ve sonuçlarıyla değerlendirir.

Tümüyle taraftar ya da tümüyle karşıt olmak yerine eleştirel tutum önerilmesinin gerekçesi budur. Otomasyon bazı işleri ortadan kaldırır, yeni alanlar yeni işler doğurur; aynı teknoloji bir grupta eğitim fırsatını genişletirken internete erişimi sınırlı olan başka bir grubu geride bırakabilir. Bu eşitsizliğe dijital uçurum denir.

Sık yapılan hata: "Teknoloji işleri hızlandırır, hızlanan işler daha çok boş zaman bırakır, o hâlde teknoloji boş zamanı artırır." İktisatçı John Maynard Keynes 1930'da, 100 yıl sonra insanların haftada 15 saat çalışacağını öngörmüştü. Bugün çoğu insan bundan çok daha fazla çalışıyor. Akıl yürütme, hızlanan işlerin yerini yeni işlerin ve beklentilerin alabileceğini gözden kaçırır.

Teknik Soru, Değer Sorusu

Toplumsal kararların halkın katılımı yerine yalnızca teknik uzmanlarca verilmesini öngören anlayışa teknokrasi denir. Yöneltilen temel eleştiri, değer sorularının teknik sorular olmadığıdır: barajın kaç megavat üreteceğini mühendis hesaplar, ama köyünün sular altında kalıp kalmayacağı kararında o köyde yaşayanların da sözü olmalıdır.

Veri, Rıza ve Kararı Kim Verdi?

Bir uygulama, hizmet karşılığında konum, arama ve iletişim verilerinizi topluyor. Etik sorun mahremiyettir: kişisel verinin kimde, hangi amaçla ve ne kadar süre tutulacağı. Türkiye'de bu alan 2016'da yürürlüğe giren 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ile düzenlendi. Uzun ve teknik bir kullanım sözleşmesinin okunmadan onaylanması ise aydınlatılmış rıza ilkesini boşa çıkarır: rıza, ne onaylandığı anlaşılmadan verilmişse gerçek rıza sayılmaz.

Otomatik karar sistemleri yeni bir sorun daha getirir. Kredi başvurunuz bir algoritma tarafından reddedildiyse sorumlu kimdir? Üstelik sistem geçmiş veriden öğrenir; geçmiş veri eşitsizlik içeriyorsa karar da o eşitsizliği sürdürür. 2018'de basına yansıyan bir örnekte, büyük bir şirketin deneysel işe alım yazılımının kadın adayları dezavantajlı duruma düşürdüğü ortaya çıktı. Tasarımcı, üretici, kullanıcı ve düzenleyici sonuçlarda birlikte rol alır; sorumluluk da paylaşılır. Yeni bir teknolojinin toplumsal etkileri bilinmeden yaygınlaştırılmasına yöneltilen eleştirinin dayanağı da budur.

Son bir gözlem: 2018'de Science dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre sosyal medyada doğru haberlerin 1.500 kişiye ulaşması, yanlış haberlerinkinden yaklaşık 6 kat uzun sürüyordu. Başlıca neden, yanlış bilginin daha yeni ve şaşırtıcı görünmesi, daha güçlü duygusal tepki uyandırmasıydı. Dijital ortamda kimliğin de seçilerek ve düzenlenerek sunulduğunu düşünürsek, ekranda gördüğümüzün bütün gerçek olmadığını hatırlamak gerekir.

Sık sorulanlar