10. Sınıf Varlık Felsefesi — Konu Anlatımı

Tahtaları Değişen Gemi Hâlâ Aynı Gemi mi?

Tarihçi Plutarkhos (yaklaşık 46-119) bir anlatı aktarır: Atinalılar efsanevi kahraman Theseus'un gemisini yüzyıllarca saklamış, çürüyen her tahtayı yenisiyle değiştirmiş. Sonunda ilk tahtalardan hiçbiri kalmamış. Filozoflar için bu gemi bir soruya dönüştü: Karşımızdaki hâlâ Theseus'un gemisi mi?

Thomas Hobbes 17. yüzyılda soruyu daha da zorlaştırdı: Sökülen eski tahtaları biri toplayıp aynı biçimde yeniden birleştirirse, iki gemiden hangisi "asıl" gemidir? Bu düşünce deneyi öncelikle şunu sorar: Bir şeyi o şey yapan nedir; değişen mi, kalıcı olan mı? Varlık felsefesi (ontoloji) bu tür sorularla uğraşır.

Siz de 10 yıl önceki fotoğrafınıza bakın. Hücrelerinizin çoğu yenilendi, boyunuz değişti. Yine de "Bu benim" diyorsunuz. Sizi siz yapan, değişmeyen o şey nedir?

Kavram Kartları

Mini soru: Mavi üçgeni kırmızıya boyarsak ne değişir? Yalnızca bir ilinek. Bir kenarını silersek? Öz ortadan kalkar; artık üçgen yoktur.

İlk Soru: Varlık Var mı?

Bu soru garip görünebilir ama felsefe tarihinde ciddiye alınmıştır. Sofist Gorgias (yaklaşık MÖ 483-375) üç basamaklı bir sav ileri sürdü: Hiçbir şey yoktur; olsa bile bilinemez; bilinse bile başkasına aktarılamaz. Varlığın olmadığını ya da bilinemeyeceğini savunan bu tutuma nihilizm denir. Karşısında dış dünyanın bilincimizden bağımsız olarak var olduğunu savunan realizm durur.

George Berkeley (1685-1753) ise 1710'da yayımladığı İnsan Bilgisinin İlkeleri'nde "Var olmak algılanmaktır" dedi: bir şeyin varlığı, algılanıyor olmasından ayrılamaz. Bu, realizmin karşısındaki idealist cevaptır.

İkinci Soru: Varlık Nedir? Filozof ve Cevap

Herakleitos ile Parmenides aynı yüzyılda yaşadı ve tam zıt sonuçlara vardı. Bu karşıtlık felsefe tarihinin temel bir gerçeğini gösterir: aynı soruya akıl yürüterek birbirine zıt ama tutarlı cevaplar verilebilir. İslam düşüncesinde İbn Sina (980-1037) varlığı "zorunlu varlık" ve "mümkün varlık" diye ayırarak bu tartışmaya kendi katkısını yaptı.

Gemiye Üç Filozoftan Üç Cevap

Tabloyu açılıştaki gemiye uygulayalım. Herakleitos'un gözüyle gemi zaten hiçbir an aynı değildi; tahtalar değişmeseydi bile tuz, rüzgâr ve zaman onu her gün başkalaştırıyordu. Parmenides'in gözüyle değişim duyuların yanılsamasıdır; akıl, değişmeyen varlığı arar. Aristoteles ise ayrım yapar: geminin maddesi (tahtalar) değişti ama formu (biçimi, düzeni, gemi olarak işlevi) korundu. Ona göre bir şeyi o şey yapan form olduğu için gemi aynı gemidir.

Mini soru: Hobbes'un eski tahtalardan yeniden kurulan ikinci gemisi karşısında Aristotelesçi cevap zorlanır mı? Evet; çünkü iki gemi aynı forma sahip ve biri eski maddeyi taşıyor. Tek bir düşünce deneyinin yüzyıllardır tartışılmasının nedeni budur.

Masa, Adalet, Ağaç, Sayı: Hangisi Nasıl Var?

Dört kelimenin hepsi bir şeyi gösterir ama aynı biçimde değil. Masa ve ağaç duyularla algılanır; bunlar gerçek (somut) varlıktır. Adalet ve sayı görülemez, dokunulamaz; bunlar düşünsel varlıktır. Masallardaki Zümrüdüanka kuşu ise kurgusal varlıktır: hayal gücünde vardır, dünyada yoktur. "7 sayısı nerede?" sorusunun cevabı bir yer adı değildir; sayı zihnin kavradığı bir varlıktır.

Aynı Şey Sanılan İki Ayrı Tartışma

Sık yapılan hata, iki ayrı soruyu tek soru sanmaktır:

• Materyalizm - idealizm tartışması varlığın ne olduğuyla ilgilidir: Temelde madde mi var, düşünce mi?
• Realizm - idealizm tartışması dış dünyanın bilinçten bağımsız olup olmadığıyla ilgilidir.

Platon bu yüzden ilginç bir örnektir: idealar bilinçten bağımsız var olduğu için bir anlamda realisttir, ama varlığın temelini maddede değil düşünülür idealarda gördüğü için idealisttir. Sınavda "idealizm" sözcüğünü görünce hangi eksenin sorulduğuna bakın.

İkinci karışıklık: "Duyularımız bazen yanıltır, o hâlde duyuların verdiği hiçbir bilgi güvenilir değildir." Buradaki hata aceleci genellemedir; "bazen"den "hiçbir zaman"a atlanmıştır.

Varlık Görüşü Hayata Nasıl Yansır?

Ontoloji soyut görünür ama sonuçları somuttur. Doğayı yalnızca kullanılacak bir kaynak sayan bir varlık anlayışı sınırsız tüketimi haklı gösterebilir; doğayı kendi başına değerli sayan bir anlayış ise korumayı öne çıkarır. Varlık felsefesi bilgi felsefesinden de tamamen ayrılamaz: neyin var olduğunu söylemek, onu nasıl bildiğimize bağlıdır. Kant'ın fenomen ile kendinde şey ayrımı tam bu iki alanın kesiştiği yerdedir.

Paragrafı Kime Ait?

(1) "Gördüğümüz atlar doğar, yaşlanır, ölür; ama 'at olmanın' kendisi değişmez ve onu ancak akıl kavrar." (2) "Hiçbir şey yerinde durmaz; nehir de, onu seyreden de her an başkalaşır."

Birinci paragraf duyulur nesnelerin ötesinde değişmez bir gerçeklik arıyor: Platon'un idealar görüşü. İkincisi değişimi varlığın özü sayıyor: Herakleitos. Sınav ipucu: "akış", "ırmak", "değişim" sözcükleri Herakleitos'u; "değişmeyen, düşünülür gerçeklik" ifadesi Platon'u; "bölünemez parçacık" Demokritos'u işaret eder.

Sık sorulanlar