Parkta 10 Dakikalık Av
Parka giderken yanınıza bir kâğıt alın. İki sütun çizin: "canlı" ve "cansız". Çocuk 10 dakika boyunca gördüğü her şeyi yazsın. Güvercin, çimen, bank, karınca, salıncak, taş...
Listenin sonunda genellikle 2 ya da 3 tartışmalı madde kalır. Asıl öğrenme o tartışmada olur.
Tartışmalı Maddeler
Bulut hareket ediyor, canlı mı? Hayır. Canlı olmak için beslenmek, büyümek, solunum yapmak ve çoğalmak gerekir. Bulut bunların hiçbirini yapmaz. Rüzgâr ve araba da öyle.
Kuru fasulye tanesi cansız mı? Hayır, canlıdır. Uygun su ve sıcaklık bulunca filizlenir, büyür. Sadece bir süre "bekleme" hâlindedir.
Sık yapılan hata "hareket eden canlıdır, durağan olan cansızdır" diye düşünmektir. Ağaç yerinden kıpırdamaz ama canlıdır; oyuncak araba gider ama cansızdır.
4 Soruluk Kontrol Kartı
Tartışma uzarsa bir karta şu 4 soruyu yazın ve her varlık için sırayla sorun:
(1) Besin alıyor mu? (2) Büyüyor mu? (3) Solunum yapıyor mu? (4) Kendine benzer yavru ya da tohum veriyor mu?
Kedi 4 soruya da "evet" alır. Taş hiçbirinden "evet" alamaz. Mum alevi ilginç bir örnektir: büyüyor gibi görünür, havayı da kullanır. Ama yavru vermez; alev büyüdüğünde bu, yeni mum ya da odun eklendiği içindir. Mum alevi cansızdır.
Canlıları Gruplamak
Canlılar ortak özelliklerine göre gruplanır: insanlar, hayvanlar, bitkiler ve gözle göremediğimiz mikroskobik canlılar. Bazı mikroskobik canlılar hastalık yapar; yoğurdu mayalayanlar ise işimize yarar. Mantarlar da bitkiye benzese bile ayrı bir gruptur.
Çocuğunuza sorun: Ellerimizi neden sabunla 20 saniye yıkarız? Görmediğimiz mikroskobik canlıları uzaklaştırmak için.
Doğal Çevre, Yapay Çevre
Orman, dağ ve dere insan eliyle yapılmamıştır; bunlar doğal çevredir. Park, bina ve yol insanların yaptığı yapay çevredir.
İki çevre de kirlenebilir. Fabrika dumanı havayı kirletir, dereye dökülen atık suyu. Piknikten dönerken çöpünü toplayıp geri dönüşüm kutusuna atan aile, canlıların yaşadığı yeri korumuş olur.
Küçük bir soru: Okul bahçeniz hangi çevreye girer? Binası yapay, içindeki ağaç ise canlı bir varlıktır.
Veliye not: Testlerde "canlı-cansız" tablosu sık gelir; iki sütundan birine bilerek yanlış bir varlık yazılır. Çam ağacı "cansız" sütununda ya da bardak "canlı" sütununda duruyorsa yanlış olan odur. Mantar ya da maya gibi şaşırtıcı bir örnek gelirse yine karta dönün. Kontrol kartındaki 4 soru bu tabloları çözmek için yeterlidir. Parktan dönünce aynı listeyi evde tablo hâline getirip birlikte kontrol edebilirsiniz.
Sık sorulanlar
Hareket eden her şey canlı mıdır?
Hayır. Bulut, rüzgâr ve araba hareket eder ama beslenmez, büyümez, çoğalmaz.
Mikroskobik canlılar hep zararlı mıdır?
Hayır. Bazıları hastalık yapar; bazıları ise yoğurt yapımında olduğu gibi işimize yarar.
Doğal çevre ile yapay çevrenin farkı nedir?
Doğal çevre insan eliyle yapılmamıştır (orman, dağ); yapay çevreyi insanlar yapar (bina, yol, park).