6. Sınıf Canlılarda Sistemler — Konu Anlatımı

Dört Kat Merdivende Neler Oluyor?

Zil çaldı, Ada dört kat merdiveni koşarak çıktı. Sınıfa vardığında nefes nefeseydi, kalbi hızlı atıyordu, alnı terlemişti. Bu bir dakikalık koşuda vücudunda beş sistem aynı anda çalıştı:

• Bacak kasları kasılıp kemikleri hareket ettirdi → destek ve hareket sistemi
• Soluk alıp verme hızlandı → solunum sistemi
• Kalp daha hızlı attı → dolaşım sistemi
• Sabah yenen besinden gelen enerji kaslarda kullanıldı → sindirim sistemi
• Ter ile su ve tuz atıldı → boşaltım

Ada'nın nabzı dinlenirken dakikada 80 civarındaydı, merdivenden sonra 130'u geçti. Neden? Çalışan kas daha çok oksijen ister; oksijeni kan taşır; kanı da kalp pompalar. İşte sistemlerin birbirine bağlı olduğunun en basit kanıtı.

Kemik, Eklem ve Kas

Yetişkin bir insanın iskeletinde 206 kemik vardır. Şekillerine göre üç gruba ayrılır: uzun (uyluk, kol), kısa (el ve ayak bileği), yassı (kafatası, kaburga, kürek).

Kemiklerin birleştiği yerlere eklem denir: diz ve dirsek oynar, omurlar arası yarı oynar, kafatası kemikleri arası oynamaz eklemdir.

Kaslar yalnız kasılarak çeker, itemez. Kolunuzu dirsekten bükün: ön koldaki kas kasılıp kalınlaşır, arka koldaki kas gevşer. Kolu açarken görevler yer değiştirir. Bu yüzden kaslar hep çift çalışır.

Kaslar üç çeşittir: iskelet kası (istemli; yürümek, yazı yazmak), düz kas (istemsiz; mide, bağırsak) ve kalp kası (istemsiz; hiç dinlenmeden çalışır).

Bir Lokmanın Yolculuğu

Ekmeği uzun süre çiğneyin; tadı giderek tatlanır. Bunun sebebi ne? Tükürükteki enzim nişastayı daha küçük şeker parçalarına ayırmaya başlamıştır. Yani sindirim ağızda başlar, midede değil.

Yol: ağız → yutak → yemek borusu → mide → ince bağırsak → kalın bağırsak.

• Yemek borusu sindirim yapmaz; kas hareketiyle lokmayı mideye iter.
• Mide besini asitli sıvısıyla karıştırır, protein sindirimi burada başlar.
• İnce bağırsakta kimyasal sindirim tamamlanır, besinler kana geçer (emilim).
• Kalın bağırsakta ağırlıklı olarak su emilir, atıklar dışarı atılmaya hazırlanır.

Karaciğer ve pankreas yardımcı organlardır; besin içlerinden geçmez, salgılarını ince bağırsağa gönderirler.

Kalbin Dört Odası ve Akciğerler

Kalp dört bölmelidir: üstte iki kulakçık, altta iki karıncık. Kanın izlediği yol:

1. Vücuttan gelen oksijeni az kan → sağ kulakçık → sağ karıncık → akciğerlere.
2. Akciğerde oksijen alan kan → sol kulakçık → sol karıncık → bütün vücuda.

Kanda alyuvarlar oksijen taşır, akyuvarlar mikroplarla savaşır, kan pulcukları yaralanınca pıhtılaşmayı sağlar.

Soluduğumuz hava burun → yutak → gırtlak → soluk borusu → bronşlar → akciğerlerdeki hava keseciklerine (alveol) gider. Gaz alışverişi bu keseciklerde olur: oksijen kana geçer, karbondioksit kandan havaya çıkar.

Soluk alırken göğüs boşluğunun altındaki diyafram kasılır ve aşağı iner, göğüs boşluğu genişler, hava içeri dolar. Cam fanusa balon yerleştirilen modelde alttaki lastik zarı aşağı çektiğinizde balonların şişmesi bunu gösterir.

Kanı Kim Temizler? Boşaltım

Hücreler çalışırken atık üretir. Kanı süzüp atıkları ayıran organ böbrektir. Böbrekte oluşan idrar, idrar kanallarıyla idrar kesesine gelir, orada birikir ve idrar yoluyla dışarı atılır.

Boşaltıma yardım eden başka organlar da var: deri ter ile su ve tuz, akciğerler soluk verirken karbondioksit atar.

Günde yeterli su içmeyen birinin idrarı koyu sarı olur; bu, böbreklerin suyu tutmaya çalıştığını gösterir.

Sistemleri Sağlıklı Tutmak

İki özdeş tavuk kemiğinden birini suya, ötekini sirkeye koyup 2-3 gün bekleyin. Sirkedeki kemik esner, bükülebilir hâle gelir. Sebebi şu: sirke, kemiğe sertlik veren kalsiyumlu mineralleri çözer. Kemiğin sağlamlığı bu minerallere bağlıdır; süt, yoğurt, peynir ve yeşil yapraklı sebzeler kalsiyum sağlar, güneş ışığıyla deride yapılan D vitamini de kalsiyumun kullanılmasına yardım eder.

• Destek ve hareket: Ağır çantayı tek omuzda taşımamak, dik oturmak.
• Sindirim: Lifli besinler (sebze, meyve, tam tahıl) bağırsakların düzenli çalışmasına yardım eder.
• Dolaşım: Düzenli yürüyüş yapan birinin nabzı egzersizden sonra daha kısa sürede normale döner; kalp daha az zorlanır.
• Solunum: Sigara dumanı hava keseciklerine zarar verir, akciğer kapasitesini düşürür.
• Boşaltım: Yeterli su içmek, aşırı tuzdan kaçınmak böbreklerin yükünü azaltır.

En Çok Karıştırılan Beş Nokta

1. "Atardamar temiz kan taşır." Ölçüt kanın temizliği değil, yönüdür: kalpten çıkan damar atardamar, kalbe gelen toplardamardır. Akciğer atardamarı oksijeni az kan taşır.

2. "Sindirim midede başlar." Ağızda başlar; hem dişlerle (mekanik) hem tükürükle (kimyasal).

3. "Soluk alırken diyafram yukarı çıkar." Aşağı iner. Yukarı çıkması soluk verirken olur ve göğüs boşluğu daralır.

4. "Kaslar iter." Kas yalnız kasılıp çeker; karşıt kas çifti kolu geri açar.

5. "Emilim midede olur." Besinlerin kana geçtiği yer ince bağırsaktır.

Kendiniz deneyin: Oturan bir öğrenci dakikada 15, koşarken 36 kez soluk alıp veriyor. Aradaki fark kaçtır ve neden oluşur?

Cevap: $36 - 15 = 21$. Koşan kaslar daha çok oksijen ister, solunum hızlanır.

Sınav ipucu: Numaralı şemalı sorularda önce organın görevini belirleyin ("su emilir" → kalın bağırsak, "gaz alışverişi" → hava kesecikleri, "kanı süzer" → böbrek), sonra numarayı eşleştirin.

Sık sorulanlar