Elektrikler Kesildiği Akşam
Penceresiz bir odada lamba söndüğünde masadaki kalemliği göremeyiz. Kalemlik yerinde durur, gözümüz de sağlamdır; eksik olan ışıktır. Bir cismi görebilmemiz için ondan gözümüze ışık gelmelidir.
Evde deneyin: banyonun ışığını kapatıp kapıyı kapatın. İlk 10 saniyede çocuk elini göremez. Sonra kapının altındaki aralıktan sızan az ışıkla eşyaları seçmeye başlar. Az da olsa ışık geldiği için görebilir.
Yanılgı: "Gözümüzden Işık Çıkar"
Birçok çocuk bakınca gözünden bir şey çıkıp cisme gittiğini sanıyor. Durum tersidir. Gerçekte ışık kaynaktan çıkar, cisme çarpıp gözümüze gelir. Gözden ışık çıksaydı karanlık odada da görürdük.
Doğal mı, Yapay mı?
Güneş, yıldızlar, şimşek ve ateş böceği doğaldır. Ampul, mum, el feneri ve sokak lambası insan yapımıdır, yani yapaydır. Elektrik kesilince yakılan el feneri yapay bir ışık kaynağıdır.
Ay'ı listeye koymayın. Kendisi ışık üretmez; Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır.
Sesler için aynı ayrım geçerli: kuş cıvıltısı, rüzgâr uğultusu ve gök gürültüsü doğal; zil, korna ve müzik çalar yapay ses kaynağıdır.
Duvarda Gölge Tiyatrosu
El fenerini duvardan 1 metre uzakta tutun, arasına elinizi koyun. Eliniz ışığı geçirmez, duvarda karanlık bir bölge oluşur: gölge. Elinizi fenere yaklaştırın, gölge büyür. Duvara yaklaştırın, gölge küçülür. Cam bir bardağın gölgesi ise çok soluktur, çünkü ışığın büyük kısmı camdan geçer.
Gölge neden oluşuyor? Işık düz bir çizgi boyunca ilerler, cismin arkasına dönüp geçemez. Bunu da görelim: düz bir pipetin bir ucundan yanan el fenerine bakın, ışık görünür. Pipeti ortasından bükün; artık ışık gözünüze ulaşmaz.
Uzaklaştıkça Azalan Ses
Zili çalan kişiden 3 adım uzakta duran çocuk sesi güçlü, 20 adım uzakta duran zayıf duyar. Ses kaynağından uzaklaştıkça zayıflar.
İki karton bardağın dibini delip arasına 5 metrelik bir ip bağlayın. İp gergin olunca fısıltı bile öbür uca ulaşır; ip gevşeyince ses kesilir. Ses titreşimle yayılır.
Gürültü rahatsız eden sestir. Kulaklıkla yüksek sesle müzik dinlemek, gürültülü ortamda uzun kalmak işitmeye zarar verir.
Veliye not: Bu konunun testlerinde iki tuzak öne çıkar. Birincisi Ay'ı ışık kaynağı saymaktır; ikincisi el feneri gibi insan yapımı araçları "doğal" sanmaktır. Evde şu kısa oyunu oynayın: siz 10 kaynak sayın, çocuk her birine "doğal" ya da "yapay" desin. Sıra Ay'a geldiğinde "kaynak değil" demesini bekleyin. Aynı oyunu seslerle de oynayabilirsiniz: arı vızıltısı doğal, çamaşır makinesi yapay.
Sık sorulanlar
Karanlık odada neden hiçbir şey göremeyiz?
Görmek için cisimden gözümüze ışık gelmesi gerekir; karanlıkta ışık yoktur.
Ay bir ışık kaynağı mıdır?
Hayır. Ay kendi ışığını üretmez, Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır.
Ses kaynağından uzaklaşınca ne olur?
Ses zayıflar; en uzakta duran kişi sesi en zayıf duyar.