Portakal Masada, Dünya Elinizde
Mutfaktan bir portakal alın. Dünya'nın şekli en çok buna benzer: bir küre. Kutuplardan çok az basıktır ama gözle fark edilmeyecek kadar azdır.
Şimdi portakalı 4 eşit dilime bölün. Dilimlerden 3'ünü mavi kâğıda, 1'ini kahverengi kâğıda sarın. Dünya yüzeyinin yaklaşık dörtte üçü sudur, dörtte biri karadır. Uzaydan bakan bir astronotun en çok mavi görmesi bu yüzdendir.
Dünya Düz Görünmüyor mu?
Sık yapılan hata şu: Çocuk pencereden bakar, yollar ve tarlalar düz görünür. "Dünya tabak gibi" der. Oysa Dünya çok büyüktür; çevresi yaklaşık 40.000 kilometredir. Küçük bir karınca da futbol topunun üstünde yüzeyi düz sanır.
Deniz kenarında bir ipucu var. Kıyıdan uzaklaşan geminin önce gövdesi, en son direği gözden kaybolur. Yüzey düz olsaydı gemi bütünüyle küçülerek kaybolurdu.
Bizi Saran Görünmez Katman
Dünya'yı çepeçevre bir hava katmanı sarar. Soluduğumuz hava buradan gelir. Katman bizi Güneş'in zararlı ışınlarından da korur.
Peki astronotlar neden kask ve özel giysi takar? Uzayda soluyacak hava yoktur. Giysi, Dünya'daki havayı yanlarında taşımalarını sağlar.
Bu Kadar Su Varsa Neden Tasarruf?
Çocuklar haklı olarak sorar: "Dünya'nın dörtte üçü suysa su neden bitsin?" Yeryüzündeki suyu 100 bardak düşünelim. Bunun yaklaşık 97 bardağı deniz ve okyanuslardaki tuzlu sudur, içilmez. Kalan 3 bardağın da çoğu buzullarda donmuş hâldedir. İçebildiğimiz su, 1 bardaktan bile azdır.
Evde deneyin: 100 düğmeyi masaya dökün, 97'sini bir kaba ayırın. Elde kalan 3 düğmeye bakınca musluğu neden kapattığımız kolay anlaşılır.
Karanın Engebeleri: Dağ, Ova, Göl
Kara kısmı her yerde aynı değildir:
- Dağ: çevresine göre çok yüksek yer.
- Ova: geniş ve düz alan; tarım çoğunlukla burada yapılır.
- Göl, akarsu, deniz: hepsi su kaynağıdır. Göl kara içindeki durgun sudur, akarsu yüksekten alçağa akar.
Hamurdan Minik Kara Parçası
Bir tepsiye oyun hamuruyla küçük bir kara yapın: 1 yüksek dağ, yanına düz bir ova. Dağın tepesinden bir çay kaşığı su dökün. Su hangi yöne akıyor? Aşağıya, ovaya doğru. Akarsuların neden dağdan denize indiğini çocuk böyle kendi gözüyle görür.
Ovanın bir köşesine parmakla küçük bir çukur açın ve 2 kaşık su daha dökün. Çukurda su birikip kalır: işte küçük bir göl. Akan su akarsuya, biriken su göle benzer. Son olarak tepsinin kenarını mavi hamurla doldurun; orası deniz olsun.
Etkinlik bitince çocuğa üç soru sorun: En yüksek yer neresi? Su nerede durdu? Tarla açmak için hangi bölümü seçerdin? Üçüncü sorunun cevabı ovadır; düz ve geniş olduğu için.
Sık sorulanlar
Dünya uzaydan neden mavi görünür?
Yüzeyinin yaklaşık dörtte üçü sularla kaplı olduğu için.
Dünya'yı saran katmanın adı nedir?
Hava katmanıdır. Soluduğumuz havayı içerir ve bizi Güneş'in zararlı ışınlarından korur.
Dağ ile ova arasındaki fark nedir?
Dağ çevresine göre çok yüksek bir yerdir; ova ise geniş ve düz bir alandır.