Parkta Dört Alet, Dört Hareket
Parka gittiğinizde çocuğunuza her aletin nasıl hareket ettiğini sorun:
- Salıncak: iki uç arasında gidip gelir → sallanma.
- Dönen oyuncak (atlıkarınca): bir merkez çevresinde döner → dönme.
- Top: yerde döne döne ilerler → yuvarlanma.
- Kaydırak: çocuk yüzeye sürtünerek iner → kayma.
Evde topacı çevirin. Topaç bir noktada durup kendi çevresinde döner; bu da dönmedir. Saatin sarkacı ise sallanır.
Hamurla Kuvvetin Üç İşi
Kapıyı kendimize doğru açarken çekme, alışveriş arabasını sürerken itme kuvveti uygularız. Kuvvet cisimlere ne yapar? Bir top ve bir parça oyun hamuruyla görelim:
(1) Duran topa hafifçe vurun: top harekete geçer.
(2) Yuvarlanan topun önüne elinizi koyun: top durur ya da yön değiştirir.
(3) Hamura avucunuzla bastırın: yuvarlak hamur yassılaşır, şekli değişir.
Bisikletin freni de bir kuvvettir; hızı azaltır ve bisikleti durdurur.
Sık Yapılan Hata: "Kuvvet Sadece İter"
Çocuklar kuvveti yalnızca bir şeyi ileri itmek sanıyor. Oysa çekmek de kuvvettir; kuvvet cismi durdurabilir, yönünü ve şeklini de değiştirebilir. "Kuvvet şekli asla değiştirmez" diyen bir cümle testte görülürse yanlıştır: hamur bunun kanıtıdır.
Koridorda Kim Daha Hızlı?
Koridora 5 metrelik bir yol belirleyin. Önce çocuk yürüsün, sonra hızlı adımlarla gitsin; siz telefonla süreyi tutun. Örneğin yürüyüş 8 saniye, hızlı adım 4 saniye sürebilir. Aynı yolu daha kısa sürede alan daha hızlıdır.
Peki iki oyuncak araba aynı sürede farklı yollar alırsa? 3 saniyede 2 metre giden, 3 saniyede 1 metre gidenden hızlıdır.
Karşılaştırma yaparken tek şeyi değiştirin. Arabalardan birini 1 kitaplık, ötekini 3 kitaplık rampadan bırakırsanız fark rampadan gelir; araba hakkında bir şey söylemez.
Mıknatıs Neyi Çeker?
Buzdolabı mıknatısını sökün ve mutfakta dolaştırın. Çivi, ataş ve buzdolabının kapağı mıknatısa yapışır. Tahta kaşık, silgi, cam bardak ve plastik kapak yapışmaz. Mıknatıs demir gibi bazı metalleri çeker; her şeyi, hatta her metali bile çekmez.
Deneyden önce çocuğa tahmin tablosu yaptırın: 6 nesne, yanlarına "çeker" ya da "çekmez" yazsın. Kaç tahmini tuttu? Sonra birlikte sayın.
Uyarı: mıknatısı telefona, banka kartına ve bilgisayara yaklaştırmayın.
Veliye not: Testlerde çoğu zaman bir şekil verilir ve "oklarla gösterilen harekete ne ad verilir?" diye sorulur. Çocuk şekli parmağıyla izlesin. Parmak aynı yerde dönüyorsa dönme, iki uç arasında gidip geliyorsa sallanmadır. İtme-çekme sorularında da yol aynı: ok cisimden uzaklaşıyorsa itme, cisme doğru geliyorsa çekmedir. Bu iki kısa kural, konunun sorularının büyük kısmını çözer.
Sık sorulanlar
Salıncağın hareketine ne ad verilir?
Sallanma. Salıncak iki uç arasında gidip gelir.
Kuvvetin cisimlere etkileri nelerdir?
Duran cismi hareket ettirir, hareket edeni durdurur ya da yavaşlatır, yönünü ve şeklini değiştirir.
Mıknatıs tahta kaşığı çeker mi?
Hayır. Mıknatıs demir gibi bazı metalleri çeker; tahta, plastik ve cam çekilmez.