7. Sınıf Hücre ve Bölünmeler — Konu Anlatımı

Mikroskobun Altında İlk Bakış

Soğanın bir katmanını ayırın, iç yüzündeki ince, saydam zarı cımbızla çekip lamın üzerine yayın ve bir damla iyot çözeltisi damlatın. Mikroskopta 100 kat büyütmede tuğla duvar gibi dizilmiş, köşeli odacıklar görürsünüz. Her odacık bir hücredir; içlerindeki koyu, yuvarlak leke çekirdektir.

Aynı deneyi yanağınızın içinden kürdanla hafifçe kazıdığınız hücrelerle tekrarlayın. Bu kez hücreler köşeli değil, yuvarlağa yakın ve düzensizdir. Neden? Soğan hücresinin dışında sert bir hücre duvarı var, yanak hücresinde yok. Biçimi koruyan bu duvardır.

Görüntü bulanıksa ilk iş preparatı değiştirmek değil, ince ayar vidasıyla netlemektir. Büyük büyütmede kaba ayar vidasını çevirmek objektifi lama çarptırıp kırabilir. Toplam büyütmeyi hesaplamak kolaydır: göz merceği (oküler) 10 kat, objektif 40 kat büyütüyorsa görüntü $10 \cdot 40 = 400$ kat büyür. Soğan hücreleri bu büyütmede ekranı dolduracak kadar iri görünür.

Üç Temel Bölüm ve Organeller

Her hücrede üç temel bölüm bulunur: hücre zarı madde giriş çıkışını denetler, sitoplazma organellerin içinde durduğu akışkan kısımdır, çekirdek kalıtım maddesini taşıyıp hücreyi yönetir. Zar su geçirir: hücreler tuzlu suya konunca su kaybedip büzüşür, saf suya konunca su alıp şişer.

Mini soru: kas hücresinde mi, deri hücresinde mi daha çok mitokondri beklersiniz? Kas hücresi sürekli kasılıp gevşer, çok enerji harcar; mitokondrisi de bu yüzden fazladır. Organel sayısı hücrenin yaptığı işe göre değişir.

Hücreden Organizmaya

Benzer yapıda ve aynı görevi yapan hücreler dokuyu (kas dokusu), farklı dokular organı (kalp), birlikte çalışan organlar sistemi (dolaşım sistemi), sistemler de organizmayı oluşturur: hücre → doku → organ → sistem → organizma.

Bir Hücre Nasıl İki Olur? Mitoz

Dizinizi sıyırdığınızda birkaç gün içinde yara kapanır. Yeni deri hücreleri, yaranın kenarındaki hücrelerin bölünmesinden gelir. Bu bölünmeye mitoz denir.

Hücre bölünmeden önce kalıtım maddesinin bir kopyasını çıkarır, sonra kopyaları iki yeni hücreye eşit paylaştırır. Sonuç: 1 hücreden 2 hücre, ikisi de ana hücreyle aynı kalıtsal bilgiye ve aynı kromozom sayısına sahip. İnsan vücut hücresinde 46 kromozom varsa mitozla oluşan iki hücrede de 46 kromozom olur.

Mitozun görevleri: büyüme, yaraların onarımı, yıpranan hücrelerin yenilenmesi ve amip gibi tek hücrelilerde üreme. Bitkilerde kök ve gövde uçlarındaki hücreler ömür boyu mitozla bölünür; ağacın her yıl biraz daha uzaması buradan gelir.

Sayının Yarıya İndiği Bölünme: Mayoz

Yumurta ve sperm mitozla oluşsaydı ne olurdu? Anneden 46, babadan 46 kromozom gelir, bebekte 92 kromozom olurdu; bir sonraki kuşakta 184... Tür korunamazdı. Bunu önleyen bölünme mayozdur.

Mayoz yalnızca üreme organlarındaki özel hücrelerde görülür. Art arda iki bölünme olur ve 1 hücreden 4 hücre çıkar. Her birinde kromozom sayısı ana hücrenin yarısıdır: insanda 46 → 23. Döllenmede 23 + 23 = 46 olur ve türün kromozom sayısı nesilden nesile korunur.

Mayozda eş kromozomlar arasında parça değişimi olur; oluşan 4 hücrenin kalıtsal bilgisi birbirinden farklıdır. Aynı anne babanın çocuklarının birbirine benzeyip de tıpatıp aynı olmaması bundandır.

Çözümlü Örnek: 24 Kromozomlu Canlı

Soru: X canlısının vücut hücresinde 24 kromozom vardır. (a) Deri hücresi mitozla, (b) üreme ana hücresi mayozla bölündüğünde kaç hücre oluşur, her birinde kaç kromozom bulunur?

(a) Mitoz sayıyı korur: 2 hücre, her birinde 24 kromozom.
(b) Mayoz sayıyı yarıya indirir: 4 hücre, her birinde 12 kromozom. Kontrol: iki üreme hücresi döllenmede birleşince 12 + 12 = 24 olur.

İki bölünmeyi yan yana koyunca fark netleşir:

Karıştırılan Noktalar

• "Mitozla oluşan hücreler farklı kalıtsal bilgi taşır." Yanlış. Mitozda oluşan iki hücre ana hücrenin kopyasıdır; çeşitlilik mayozdan gelir.
• "Kromozom sayısı arttıkça canlı gelişmiş olur." Sık yapılan hata. Patateste 48, insanda 46 kromozom vardır; sayı gelişmişlik ölçüsü değildir.
• "Hücre zarı sert bir kabuktur." Zar esnektir; sert olan bitkideki hücre duvarıdır. Hücre modelinde zarı kartondan yapmak bu yüzden modelin sınırlılığıdır.
• "Mayoz vücudun her yerinde olur." Mayoz yalnız üreme organlarındadır; vücudun geri kalanı mitozla yenilenir.

Sınav ipucu: Soruda "kalıtsal çeşitlilik", "üreme hücresi", "yarıya iner" görürseniz mayoz; "büyüme", "onarım", "aynı kromozom sayısı" görürseniz mitoz.

Sık sorulanlar