Oyuncak Kutusu Kime Gider?
İki kardeş oyuncak kutusunu karşılıklı itiyor. Ablanın kuvveti 3 birim, kardeşinki 1 birim olsun. Kutu ne yapar? Büyük kuvvetin yönünde, yani ablanın ittiği yöne kayar.
Kuvvetler 2'şer birim olursa kutu yerinden kıpırdamaz. Eşit ve zıt yönlü iki kuvvet birbirini dengeler.
Yanılgı: "Kutu Kıpırdamıyorsa Kuvvet Yoktur"
Çoğu öğrenci duran cisme hiç kuvvet etki etmediğini sanıyor. Duvarı iten bir çocuk düşünün: duvar kıpırdamaz ama çocuk kuvvet uygulamış, kolları yorulmuştur. Cismin durması kuvvetin olmadığını değil, kuvvetin yetmediğini ya da dengelendiğini gösterebilir.
İtme mi, Çekme mi?
Oyuncak arabayı ipinden tutup kendine doğru getiren çocuk çeker. Kapıyı karşıya doğru açan iter. Şekillerde ok cismin içinden dışarı doğru, elden uzağa gidiyorsa itme; ele doğru geliyorsa çekmedir.
Okun Boyu Kuvveti Anlatır
Şekillerde kuvvet bir okla çizilir. Okun yönü kuvvetin yönünü, boyu büyüklüğünü gösterir. Kareli kâğıtta 3 kare uzunluğunda bir ok 3 birim, 1 kare uzunluğunda bir ok 1 birimdir.
Çocukla deneyin: kareli kâğıda bir kutu çizin, sağına 4 karelik, soluna 2 karelik ok koyun. Kutu hangi yöne gider? Sağa, çünkü sağdaki kuvvet 2 birim fazladır.
Dikkat: soldaki ok kutuyu sola, sağdaki ok sağa itiyorsa kutu daha uzun okun gösterdiği yöne kayar. İki ok aynı yönü gösteriyorsa kuvvetler toplanır: 4 + 2 = 6 birim.
Kuvvetin Üç Etkisi, Üç Sahne
1. Duran futbol topuna vurulur, top harekete geçer.
2. Kaleci gelen topu yumruklar, top başka yöne gider.
3. Oyun hamuruna bastırılır, hamur yassılaşır.
Yokuş aşağı hızlanan bisikletin freni de bir kuvvettir; bisikleti yavaşlatır, sonra durdurur. Demek ki kuvvet hızlandırır, yavaşlatır, durdurur, yön ve şekil değiştirir.
Mıknatıs Masası
Masaya 6 nesne dizin: demir çivi, çelik ataş, plastik silgi, tahta kalem, alüminyum folyo, cam bilye. Önce çocuk tahmin etsin, sonra mıknatısı yaklaştırsın. Çivi ve ataş çekilir; silgi, kalem, folyo ve bilye çekilmez. Alüminyum bir metal olduğu hâlde çekilmez. Bu, "her metal mıknatısa yapışır" yanılgısını tek hamlede düzeltir.
Mıknatısın iki kutbu vardır: N ve S. Aynı kutuplar birbirini iter, zıt kutuplar çeker. İki buzdolabı mıknatısıyla bunu hissetmek 1 dakika sürer.
Veliye not: Testlerde "kuvvetin hangi etkisi?" sorusunda cevap olaydaki değişimden okunur. Duran cisim yürüdüyse hareket, gidiş yönü değiştiyse yön, cisim ezildiyse ya da uzadıysa şekil etkisidir. Çocuğa önce "ne değişti?" diye sorun, cevap oradan çıkar.
Sık sorulanlar
Zıt yönlü iki kuvvetten biri daha büyükse cisim nereye gider?
Büyük kuvvetin yönüne doğru hareket eder. Kuvvetler eşitse cisim kıpırdamaz.
Frenin bisiklete etkisi nedir?
Bisikleti yavaşlatır ve durdurur; bu da kuvvetin bir etkisidir.
Mıknatıs bütün metalleri çeker mi?
Hayır. Demir ve çelik çekilir; alüminyum ve bakır çekilmez.