Tezgâhta Üç Kutu
Mutfak tezgâhına 3 boş kutu koyun: "sert", "yumuşak", "esnek". Çocuğa 8 nesne verin: kaşık, sünger, lastik bant, taş, pamuk, oyun hamuru, çorap, saç tokası. Her birini dokunarak bir kutuya koysun.
Bazıları iki kutuya da girer. Saç tokası hem sert hem esnek olabilir. Bu doğaldır: aynı maddenin birden çok özelliği vardır. Esnek madde çekilince uzar, bırakılınca eski hâline döner.
Gözler kapalıyken bir zımpara kâğıdına dokunan çocuk "pürüzlü" der. Bu da bir özelliktir; renk, koku ve tat gibi.
Büyük Olan Hep Ağır mı?
Sık yapılan hata budur. Bir bulaşık süngeri ile küçük bir çakıl taşını elinize alın. Sünger büyüktür ama hafiftir. Büyüklük ile ağırlık aynı şey değildir.
Eşit kollu terazide ağır olan kefe aşağı iner. Bir kefede kitap, ötekinde silgi varsa kitaplı kefe aşağıda kalır.
Su Emen, Su Geçirmeyen, Kırılan
Tezgâha 3 malzeme daha koyun: kâğıt havlu, plastik poşet, alüminyum folyo. Her birine 1 çay kaşığı su damlatın. Kâğıt havlu suyu hemen emer; poşette ve folyoda su damla olarak kalır. Yağmurluğun neden plastikten, havlunun neden pamuktan yapıldığını çocuk kendisi söyler.
Kırılganlık da bir özelliktir. Cam bardak düşünce kırılır, plastik bardak kırılmaz. Mutfakta 5 eşya sayın ve hangilerinin kırılgan olduğunu birlikte işaretleyin.
Hava da Madde mi?
Bir askının iki ucuna birer söndürülmüş balon bağlayın; askı dengede dursun. Sonra balonlardan birini şişirip yerine asın. Şişkin balonun olduğu taraf hafifçe aşağı iner.
Demek ki havanın da ağırlığı vardır ve balonun içinde yer kaplar. Görünmez ama maddedir.
Katı, Sıvı, Gaz
250 mililitre suyu önce bir bardağa, sonra bir kâseye, en son bir şişeye dökün. Şekli her kapta değişir, miktarı aynı kalır. Sıvılar kabın şeklini alır.
Taş ya da kalem gibi katıların kendi şekli vardır. Gazlar ise bulundukları yeri tümüyle doldurur; balonun içindeki hava gibi.
Buzdolabından çıkan buz bir süre sonra suya dönüşür. Buz katı, su sıvıdır; madde aynı, hâli değişmiştir.
Deneyin: 2 buz küpünü bir tabağa koyun, 15 dakikada bir bakın. Eriyen buz su olur ama tabaktaki su kaybolmaz. Çocuklar sık sık "buz eriyince yok oldu" der; oysa madde yalnızca katıdan sıvıya geçmiştir. Tabağı buzluğa geri koyarsanız su yeniden donar.
Veliye not: Testlerde üç kabın çizimi verilip "kabın şeklini alan hangisi?" diye sorulur. Cevap her zaman sıvıdır.
Sık sorulanlar
Hava bir madde midir?
Evet. Balonun içinde yer kaplar ve ağırlığı vardır; gaz hâlinde bir maddedir.
Büyük olan her cisim daha ağır mıdır?
Hayır. Büyük bir sünger küçük bir taştan hafif olabilir; büyüklük ile ağırlık farklı şeylerdir.
Esnek madde nedir?
Çekilince uzayan, bırakılınca eski hâline dönen maddedir; lastik bant gibi.