6. Sınıf Sürdürülebilir Yaşam ve Etkileşim — Konu Anlatımı

Bir Derenin Hikâyesi

Köyün yanından temiz bir dere akıyor. Suda balıklar, kıyıda kurbağalar, çevrede balıkçıl kuşları var. Derenin yukarısına bir fabrika kuruluyor ve atık suyunu arıtmadan dereye bırakıyor. Birkaç yıl sonra balıklar azalıyor, balıkçıllar bölgeyi terk ediyor.

Fabrika kuşlara dokunmadı ki; neden onlar da gitti? Cevap, canlıların birbirine besin zinciriyle bağlı olmasında.

Zincir ve Enerji Akışı

Dere örneğindeki zincir: su bitkileri → böcek larvaları → balık → balıkçıl.

• Üretici: Güneş ışığıyla kendi besinini yapan bitkiler.
• Tüketiciler: Otçul, sonra etçil hayvanlar.
• Ayrıştırıcılar: Ölü canlıları parçalayan bakteri ve mantarlar; maddeleri toprağa ve suya geri kazandırırlar.

Enerji zincirde tek yönde akar: Güneş → üretici → tüketiciler. Her basamakta enerjinin büyük kısmı canlının kendi yaşamsal işlerinde harcanır ve ısı olarak çevreye dağılır; bir üst basamağa ancak küçük bir bölümü geçer. Bu yüzden zincirin üst basamaklarında daha az sayıda canlı yaşayabilir.

Sık yapılan hata: Enerjinin de madde gibi döngü yaptığını sanmak. Maddeler ayrıştırıcılar sayesinde döner; enerji dönmez, sürekli Güneş'ten gelmesi gerekir.

Bir Halka Koparsa

Zincir bir yerden koparsa etkisi yukarıya ve aşağıya yayılır. Tarlada aşırı tarım ilacı kullanıldığını ve otçul böceklerin yok olduğunu düşünelim: bitki → böcek → küçük kuş → yırtıcı kuş.

• Böcekle beslenen küçük kuşlar besinsiz kalır, sayıları azalır.
• Küçük kuşlarla beslenen yırtıcı kuşlar da azalır.
• İlaç yalnız böceği değil, onu yiyen kuşu da zehirleyebilir.

Dere örneğinde de balık azaldığı için balıkçıllar gitti. Belli bir bölgedeki canlı türlerinin çeşitliliğine biyoçeşitlilik denir. Çeşitlilik ne kadar fazlaysa ekosistem bir halkanın kaybına o kadar dayanıklıdır, çünkü besin için başka seçenekler vardır.

Mini soru: Yalnız tek tür böcekle beslenen bir kuş mu, on farklı böcek türüyle beslenen bir kuş mu tarım ilacından daha çok etkilenir? Tek türe bağlı olan. O böcek yok olunca başka seçeneği kalmaz.

Yalnız Burada Yaşayanlar: Endemik Türler

Dünyada yalnız belli bir bölgede doğal olarak yaşayan türe endemik tür denir. Türkiye, bitki türlerinin yaklaşık üçte biri endemik olan, biyoçeşitlilik bakımından zengin bir ülkedir. Van Gölü havzasındaki inci kefali ve Kaz Dağları'ndaki Kazdağı göknarı buna iki örnektir.

Endemik bir türün yaşam alanı bozulursa tür başka bir yerden geri getirilemez; tamamen yok olma tehlikesine girer. Orman yangını, bataklık kurutma, kaçak avcılık bu tehlikeyi büyütür.

İnsan Etkisi ve Çözüm Yolları

Anız yakma: Hasattan sonra tarlada kalan sapları yakmak hızlı görünür ama topraktaki faydalı canlıları ve toprağı besleyen artıkları yok eder, havayı kirletir, yangına yol açabilir. Ülkemizde yasaktır.

Su: Salma sulamada su tarlaya serbestçe bırakılır ve büyük kısmı buharlaşır ya da akıp gider. Damla sulama suyu doğrudan bitkinin köküne verir, aynı tarla için çok daha az su harcar.

Hava: Kömür sobası ve bacası filtresiz fabrikalar hava kirliliğini artırır; kış aylarında kirliliğin artmasının önemli bir sebebi ısınmadır. Güneş enerjisi ve rüzgâr enerjisi bu tür duman çıkarmaz.

Karbon hesabı: Bir otomobil kilometre başına yaklaşık 150 g karbondioksit salıyorsa, okula gidiş-dönüş 8 km'lik yolda günde $150 \times 8 = 1200$ g, yani 1,2 kg salar. Aynı yol bisikletle gidilirse yakıttan kaynaklı salım sıfırdır. Fosil yakıtlarla artan karbondioksit sera etkisini güçlendirir, küresel ısınmaya ve buzulların erimesine katkı yapar.

Atık: Öncelik sırası azalt → yeniden kullan → geri dönüştür. Geri dönüşüm de enerji ve su harcar; en iyi atık hiç oluşmayan atıktır. Oluşan atık için yol şöyledir: evde kâğıt, plastik, cam ve metal ayrı biriktirilir → toplama merkezine taşınır → geri dönüşüm tesisinde işlenir → yeni ürüne dönüşür. İlk adım evde atılmazsa zincirin geri kalanı çalışmaz.

Mini soru: Aynı otomobille gidiş-dönüş 8 km'lik yolu okulun açık olduğu 5 gün boyunca kullanan bir ailenin haftalık salımı kaç kilogramdır? Cevap: $1{,}2 \times 5 = 6$ kg.

Sınav ipucu: Bir uygulamanın olumlu mu olumsuz mu olduğu sorulduğunda "biyoçeşitliliği korur mu, kaynağı tüketir mi?" diye bakın. Ağaçlandırma, milli park, geri dönüşüm olumlu; anız yakma, arıtılmamış atık, aşırı otlatma olumsuzdur.

Sık sorulanlar