7. Sınıf Vücudumuzdaki Sistemler — Konu Anlatımı

Bir Öğle Yemeğinin İzini Sürmek

Saat 12.30. Peynirli bir sandviç yiyip bir bardak ayran içtiniz. Ekmekte nişasta, peynirde protein ve yağ var. Bu besinlerin kolunuzdaki bir kas hücresine enerji olarak ulaşması için dört sistem birlikte çalışır: sindirim besini parçalar, solunum oksijeni alır, dolaşım ikisini hücreye taşır, boşaltım ortaya çıkan atıkları dışarı atar.

Ağızdan Kalın Bağırsağa

Ağız (10-20 saniye): Dişler lokmayı parçalar; bu mekanik sindirimdir, besinin kimyasal yapısı değişmez. Tükürükteki enzim nişastayı parçalamaya başlar; bu da kimyasal sindirimin ilk adımıdır. Ekmeği uzun süre çiğneyince tatlılaşması bundandır.

Yemek borusu (5-8 saniye): Kas hareketleriyle lokmayı mideye iter; sindirim yapmaz.

Mide (2-4 saat): Kaslı duvarı besini çalkalar, mide öz suyu proteinlerin kimyasal sindirimini başlatır.

İnce bağırsak (4-6 saat): Pankreas öz suyu ve bağırsak öz suyu karbonhidrat, protein ve yağların sindirimini tamamlar. Karaciğerin ürettiği safra yağları küçük damlacıklara ayırır; safrada enzim olmadığı için bu etki mekaniktir. Sindirilen besinler iç yüzeydeki parmak biçimli çıkıntılardan (villus) kana geçer; çıkıntılar emilim yüzeyini kat kat büyütür.

Kalın bağırsak: Artıklardaki suyun büyük kısmı geri emilir.

Mini soru: iyot çözeltisi nişastayla mavi-siyah renk verir. Nişastalı suya tükürük karıştırılıp bekletilen tüpe iyot damlatılınca renk değişmiyor. Neden? Tükürükteki enzim nişastayı parçalamış, tüpte nişasta kalmamıştır. Enzimler vücut sıcaklığında, yaklaşık 37 °C'de en iyi çalışır; soğukta yavaşlar, 60 °C gibi yüksek sıcaklıkta bozulur.

Havadan Kana: Solunum

Nefes alırken diyafram kasılıp aşağı iner, kaburgalar yukarı ve dışa açılır; göğüs boşluğu genişler, hava içeri dolar. Nefes verirken diyafram gevşeyip kubbe biçiminde yukarı çıkar. Hava burun → yutak → gırtlak → soluk borusu → bronşlar → bronşçuklar yolunu izleyip alveol denen keseciklere ulaşır. Alveolleri saran kılcal damarlarda oksijen kana, karbondioksit kandan alveole geçer.

Tablo, vücudun oksijen kullanıp karbondioksit ürettiğini gösterir. Kireç suyu karbondioksitle bulanıklaşır: pompayla oda havası üflenen kapta belirgin değişiklik olmaz, soluk verilen havanın üflendiği kap kısa sürede bulanıklaşır.

Kalp ve Damarlar: Taşıma Hattı

Kalbin dört odacığı vardır: üstte sağ ve sol kulakçık, altta sağ ve sol karıncık. Sol karıncığın kas duvarı en kalın olanıdır, çünkü kanı bütün vücuda pompalar.

• Küçük dolaşım: sağ karıncık → akciğer → sol kulakçık. Kan akciğerde karbondioksit bırakıp oksijen alır.
• Büyük dolaşım: sol karıncık → vücut → sağ kulakçık. Kan hücrelere oksijen ve besin bırakır, karbondioksit ve atıkları alır.

Kalpten kan götüren atardamarların çeperi kalın ve esnektir; kalbe kan getiren toplardamarların çeperi incedir ve geri akışı önleyen kapakçıkları vardır; kılcal damarlar tek sıra hücreden oluşur ve madde alışverişi bunlarda olur.

Kandaki alyuvarlar oksijen taşır, akyuvarlar mikroplarla savaşır, kan pulcukları pıhtılaşmayı sağlar. Dinlenirken dakikada yaklaşık 72 olan nabız yürürken 96'ya, koşarken 140'a çıkabilir: kaslar daha çok oksijen istedikçe kalp hızlanır.

Atıkların Çıkışı: Boşaltım

Hücreler çalışırken kanda üre gibi atıklar birikir. Böbrekler kanı süzerek idrarı oluşturur; idrar üreterlerle idrar kesesine iner, üretrayla dışarı atılır. Sağlıklı bir kişinin kanında bulunan protein ve glikoz idrarda bulunmaz, üre ise ikisinde de vardır: böbrek işe yarar maddeleri kana geri kazandırır.

Su dengesi de böbreğin işidir. Günde 1 L su içen biri yaklaşık 0,7 L, 2 L içen yaklaşık 1,4 L idrar atabilir. Sıcak bir günde çok terlenince aynı miktar su içilse de idrar azalır, çünkü su deriden ter olarak çıkmıştır. Deri ve akciğer (karbondioksit, su buharı) de boşaltıma yardım eder.

Dört Sistem Tek Takım

Sandviçin nişastası glikoza dönüşüp ince bağırsakta kana geçti; alveolde kana geçen oksijenle birlikte kas hücresine ulaştı. Hücre ikisini kullanıp enerji üretti; ortaya çıkan karbondioksit akciğerden, üre böbrekten atıldı. Sistemlerden biri aksarsa diğerleri de etkilenir. Sıcak tencereye dokunup elinizi düşünmeden çekmeniz ise bir reflekstir: uyarı omuriliğe gider, tepki beyne uğramadan geri gelir. Sinir sistemi bu takımın hızlı haberleşme hattıdır.

Yanılgılar

• "Besinler midede emilir." Sık yapılan hata; emilimin büyük kısmı ince bağırsakta olur.
• "Safra yağı kimyasal olarak sindirir." Safra yağı damlacıklara ayırıp enzimlerin işini kolaylaştırır; kendisi enzim içermez.
• "Atardamarlar hep temiz kan taşır." Akciğer atardamarı kalpten akciğere karbondioksitçe zengin kan götürür. Atardamarı tanımlayan, kalpten çıkan kanı taşımasıdır.
• "Soluk verirken yalnız karbondioksit veririz." Verilen havada hâlâ yaklaşık %16 oksijen vardır.

Sınav ipucu: Grafikte günlük tuz tüketimi arttıkça tansiyonun yükseldiği ya da sigara içenlerde akciğer kapasitesinin düştüğü gösterilirse önce veriyi okuyun; şıkkı bilginize göre değil, grafiğin gösterdiğine göre seçin.

Sık sorulanlar