Hamurda Bir Yaprak İzi
Bir avuç oyun hamurunu yassı bir daire yapın. Üstüne bir yaprak koyup avucunuzla bastırın, sonra yaprağı kaldırın. Yaprağın damarları hamurda kalmıştır. İşte fosil de böyle bir izdir; yalnız çok daha uzun sürede ve taşın içinde oluşur.
Hamuru 1 gün kurumaya bırakın. Sertleşen iz, çocuğun ilk "fosil"i olur.
Sık yapılan hata fosili yalnızca dinozor kemiği sanmaktır. Deniz kabuğu, yaprak izi, hatta bir hayvanın çamura bastığı ayak izi de taşlaşınca fosil olur. Dağın tepesinde deniz kabuğu fosili bulunması, oranın çok eskiden deniz olduğunu gösterir.
Taşa Dönüşen İz: 4 Aşama
1. Canlı ölür ve çamur ya da kum altında kalır.
2. Üzerine yıllar içinde yeni katmanlar birikir.
3. Yumuşak kısımlar çürür.
4. Kemik, kabuk gibi sert kısımlar ya da izler taşlaşır.
Bu süreç binlerce, hatta milyonlarca yıl sürer. Okul gezisinde bir kayada yaprak izi gören öğrenci, o yerde çok eskiden bitkiler yaşadığını anlar. Fosiller bize geçmişte yaşamış canlıları anlatır.
Mineral, Kayaç, Maden: Karıştırılan Üçlü
Bu üç sözcük sık karıştırılır. Bir kurabiye düşünelim:
Mineral kurabiyedeki tek bir malzemeye benzer: doğada bulunan saf, katı bir
madde.
Kayaç kurabiyenin kendisidir: birkaç mineralin bir araya gelmesiyle oluşan sert
katı.
Maden ise ekonomik değeri olan, yer altından çıkarılıp kullanılan mineral ya da
kayaçtır; demir ve kömür gibi.
"Bulutlar yer altından çıkarılan bir madendir" diyen biri yanılıyor. Bulut su damlacıklarından oluşur, gökyüzündedir; maden ise yer kabuğundan çıkarılır.
Kim Ne İnceler?
Fosilleri inceleyip geçmişte yaşamış canlıları araştıran bilim insanına paleontolog denir. Kayaçları ve yer kabuğunu inceleyen jeologtur. Maden mühendisi yer altındaki kaynakları bulup çıkarır. Çekiç, büyüteç, pusula ve not defteri hepsinin çantasında bulunur.
Depremleri inceleyen yer bilimciye sismolog denir. Deprem doğal bir olaydır ve önlenemez; ama binayı sağlam yapmak, dolapları duvara sabitlemek ve "çök, kapan, tutun" hareketini bilmek zararı azaltır. Ülkemiz deprem bölgesinde olduğu için bu bilgi her evde gereklidir.
Evde Taş Koleksiyonu
Bir gezide 5 farklı taş toplayın. Evde her birini büyüteçle inceleyin: rengi ne, parlak noktalar var mı, tırnakla çizilebiliyor mu? Bir yumurta kolisinin 6 ya da 12 gözüne yerleştirip altlarına not yazın. Çocuk bu işi yaparken küçük bir jeolog gibi çalışır.
Veliye not: Testlerde mineral, kayaç ve maden bir tabloda verilip tanımlarla eşleştirilir. Kurabiye benzetmesi burada işe yarar: tek malzeme mineral, bütün kurabiye kayaç, satılıp kullanılan ise maden. Çocuğa 3 kart hazırlayıp tanımları kendisinin yazmasını isteyin.
Sık sorulanlar
Fosil nedir?
Çok eskiden yaşamış canlıların taşlaşmış kalıntıları ya da izleridir; yaprak izi de fosildir.
Kayaç ile mineral arasındaki fark nedir?
Mineral doğadaki saf katı maddedir; kayaç birkaç mineralin bir araya gelmesiyle oluşur.
Fosilleri inceleyen bilim insanına ne denir?
Paleontolog denir.