Mutfak Dolabından Çıkan Cisimler
Mutfak dolabını açın ve masaya beş şey koyun: şeker kutusu, konserve, bir portakal, dondurma külahı, bir de zar. Her biri elle tutulur, yer kaplar. Bunlara cisim diyoruz.
(1) Zar → küp: bütün yüzleri kare.
(2) Şeker kutusu → dikdörtgenler prizması: yüzleri dikdörtgen.
(3) Konserve → silindir: altı ve üstü daire, yanı kıvrık.
(4) Külah → koni: tabanı daire, ucu sivri.
(5) Portakal → küre: hiç düz yüzü yok.
Hamur Topları ve Kürdanlarla Küp
Oyun hamurundan 8 küçük top yapın, 12 kürdan hazırlayın. Kürdanları toplara saplayarak bir küp kurun. Her hamur topu bir köşe, her kürdan bir ayrıttır. Kürdanların arasında kalan boşluklar yüzdür; küpte 6 yüz var.
Kurarken sayı kendiliğinden ortaya çıkar: 8 köşe, 12 ayrıt, 6 yüz. Aynı sayılar kare prizmada da vardır; yalnız bazı kürdanlar daha uzundur.
Koni ile silindiri karıştıran çocuğa iki soru sorun. Kaç tane daire yüzü var? Silindirde 2, konide 1. Ucu sivri mi? Yalnız konide. Konserve kutusu bu iki sorudan geçince silindir çıkar.
Kare mi, Küp mü?
Sık yapılan hata, zarı gösterip "kare" demektir. Oysa kare kâğıt üzerindeki düz bir şekildir; eline alamazsın. Küp ise altı karenin birleşmesiyle oluşan cisimdir. Aynı karışıklık daire ile kürede de görülür: tabak düz bir daireye benzer, top bir küredir.
İkinci hata ayrıt sayarken çıkar. Resimdeki küpte arkadaki ayrıtlar görünmez; çocuk 9 sayıp bırakır. Hamur modelini döndürerek saymak bu yüzden önemlidir.
Şekillerde Köşe ve Kenar
Cismin yüzü kâğıda bastırılıp çizilince şekil elde edilir. Şekillerin köşe sayıları sık sorulur:
Üçgen 3 · Kare 4 · Dikdörtgen 4 · Daire 0
Dört kenarı birbirine eşit ve dört köşesi olan şekil karedir. Dört köşesi olup kenarları eşit olmayan şekil dikdörtgendir. Bir öğrenci daireye "1 köşe" yazdıysa yanılmıştır; daire kıvrık tek çizgiden oluşur, köşesi yoktur.
Evde İz Çıkarma
- İz bırak: Konservenin altını kâğıda koyup kenarından çizin. Hangi şekil çıktı? Daire. Şeker kutusunun yüzünü çizin: dikdörtgen.
- Kim yuvarlanır? Konserve, zar ve portakalı masada itin. Hangisi yuvarlanır, hangisi kayar? Neden?
- Üçgen prizma: 6 hamur topu ve 9 kürdanla bir çadır kurun. Kaç yüzü var?
Sık sorulanlar
Küpün kaç yüzü, ayrıtı ve köşesi vardır?
6 yüz, 12 ayrıt ve 8 köşe. Kare prizmada da sayılar aynıdır.
Konserve kutusu hangi cisme benzer?
Silindire. Altı ve üstü daire, yan yüzeyi kıvrıktır.
Kare ile küp arasındaki fark nedir?
Kare düz bir şekildir. Küp, altı kareden oluşan ve yer kaplayan bir cisimdir.