Sürecin Aşamaları
1. Soru belirleme — yanıtlanabilir ve ölçülebilir olmalı
2. Veri toplama — örneklem seçimi burada yapılır
3. Veri düzenleme — tablo ve grafikler
4. Yorumlama — sonucun sınırlarını da belirtmek
Evren: araştırmanın tamamını kapsayan grup
Örneklem: evrenden seçilen alt grup
Örneklem yansız seçilmezse sonuç evreni temsil etmez.
Merkezî Eğilim Ölçüleri
Aritmetik ortalama: toplam / veri sayısı
Ortanca (medyan): sıralı verinin ortasındaki değer
Tepe değer (mod): en çok tekrar eden değer
Veri çift sayıdaysa ortanca, ortadaki iki değerin ortalamasıdır.
Aykırı değer varsa ortalama yanıltır; böyle durumlarda ortanca daha güvenilirdir. Maaş dağılımlarında ortanca kullanılmasının nedeni budur.
Yayılım Ölçüleri
Açıklık: en büyük − en küçük
Çeyrekler açıklığı: $Q_3 - Q_1$
Standart sapma: verilerin ortalamadan ne kadar uzaklaştığı
İki grubun ortalaması aynı olsa bile yayılımları farklı olabilir. Standart sapma küçükse veriler ortalamaya yakın, büyükse dağınık demektir.
Kutu grafiği yayılımı ve aykırı değerleri birlikte gösterir.
Sık Yapılan Hata
Aykırı değer varken ortalamaya güvenmek. Dokuz kişinin geliri düşük, birininki çok yüksekse ortalama gerçeği yansıtmaz; ortanca kullanılmalıdır.
İkinci hata: yanlı örneklemle evren hakkında hüküm vermek. Yalnızca kütüphanedekilere sorulan "kitap okuyor musunuz?" sorusu okulu temsil etmez.
Sık sorulanlar
Aykırı değer varsa hangi ölçü kullanılmalı?
Ortanca. Aritmetik ortalama uç değerlerden güçlü biçimde etkilenir.
Standart sapmanın küçük olması ne anlama gelir?
Verilerin ortalamaya yakın toplandığını, yani dağılımın az olduğunu gösterir.