6. Sınıf Veri Toplama ve Değerlendirme — Konu Anlatımı

Bu Soru Neden Kötü?

Bir öğrenci anket yapıyor ve soruyu şöyle yazıyor:

"Sağlıksız olduğu bilinen gazlı içecekleri yine de içiyor musunuz?"

Bu soru cevabı kendi içinde taşıyor. "Sağlıksız olduğu bilinen" ifadesi kişiyi "hayır" demeye itiyor. Böyle sorulara yönlendirici soru denir ve topladığınız veri en baştan bozuktur.

Doğrusu yansız olmalı: "Haftada kaç kez gazlı içecek tüketiyorsunuz?"

Bu konunun özü şu: iyi veri iyi soruyla başlar. Hesaplama sonradan gelir ve yanlış toplanmış veriyi hiçbir hesap düzeltemez.

Araştırma Sorusu Nasıl Olmalı?

İyi bir araştırma sorusu şunları taşır:

• Açık: herkes aynı şeyi anlamalı. "Çok kitap okur musunuz?" değil, "Ayda kaç kitap okuyorsunuz?"
• Yansız: cevabı ima etmemeli.
• Ölçülebilir: cevaplar sayılabilir ya da gruplanabilir olmalı.
• Tek konulu: "Spor yapıyor ve sağlıklı besleniyor musunuz?" iki soru birden — cevap veren hangisine evet dediğini söyleyemez.

Küçük bir soru: "Matematik dersini sevmeyenler kaç kişi?" sorusunda ne kusur var?

Cevap: Ölçülebilir ama tek kişiye sorulamaz; bu bir araştırma sorusudur, anket sorusu değil. Ankette "Matematik dersini seviyor musunuz?" sorulur, sayım sonra yapılır.

Veri Toplama Yolları

• Anket: kişilere doğrudan sormak
• Gözlem: sayarak kaydetmek (okul kapısından geçen araç sayısı)
• Deney: koşulları değiştirip sonucu ölçmek
• Hazır kaynak: daha önce toplanmış veriyi kullanmak (meteoroloji kayıtları)

Örneklem seçimi kritiktir: hakkında bilgi edinmek istediğiniz tüm grubu (evreni) temsil etmeli.

Okulun tamamı hakkında bilgi edinecekseniz yalnız kendi sınıfınıza sormak yetmez; her sınıf düzeyinden, rastgele seçilmiş öğrencilere sormak gerekir.

Daha Zor Bir Örnek: Veriyi Tabloya Dökmek

25 öğrenciye "Günde kaç saat ekran başındasın?" diye soruldu. Cevaplar:

2, 3, 1, 4, 2, 2, 5, 3, 1, 2, 4, 3, 2, 1, 3, 2, 4, 5, 2, 3, 1, 2, 3, 4, 2

Sıklık tablosu:

• 1 saat: 4 kişi
• 2 saat: 8 kişi
• 3 saat: 6 kişi
• 4 saat: 4 kişi
• 5 saat: 2 kişi

Toplam: $4+8+6+4+2 = 24$… ama 25 kişiye sorulmuştu. Bir veri kaçmış.

Sayımı tekrarladığınızda 2 saat diyenlerin 9 olduğunu görürsünüz. İşte bu yüzden toplam kontrolü yapılır: tutmuyorsa hesaba geçmeden önce sayım düzeltilir.

Düzeltilmiş hâliyle en yaygın cevap 2 saat (9 kişi), ortalama ise $\frac{4(1)+9(2)+6(3)+4(4)+2(5)}{25} = \frac{4+18+18+16+10}{25} = \frac{66}{25} = 2,64$ saat.

Sınır durum — veri sayısı sonucu değiştirir. 5 kişiye sorup "okulun %80'i böyle" demek yanlıştır. Az veriyle yüzde konuşmak, tek kişinin görüşünü %20'ye çevirmek demektir. Yüzde kullanmak için yeterince büyük bir örneklem gerekir.

Sık yapılan hata 1: Soruya kendi görüşünü sızdırmak. "Sağlıksız olduğu bilinen…" gibi ifadeler cevabı yönlendirir.

Sık yapılan hata 2: Tek soruda iki şey sormak. "Spor yapıyor ve sağlıklı besleniyor musunuz?" sorusunda cevap hangisine ait belli olmaz.

Sık yapılan hata 3: Küçük örneklemle yüzde konuşmak. 5 kişilik veride bir kişi %20 eder ve sonuç yanıltıcı görünür.

Özet: İyi veri iyi soruyla başlar; yönlendirici soru veriyi bozar. Örneklem evreni temsil etmeli. Tabloda toplam kontrolü yapılmalı.

Sınav ipucu: Anket sorusu değerlendiren sorularda üç şeye bakın: soru yönlendirici mi, tek konulu mu, cevaplar ölçülebilir mi. Bu üçünden biri bozuksa o seçenek yanlıştır. Örneklem sorularında ise "nerede ve kime sorulduğuna" dikkat edin; doğru cevap her zaman evreni temsil eden, rastgele seçilmiş gruptur. Tablolu sorularda sütun toplamını kontrol etmek, gözden kaçmış bir veriyi saniyeler içinde yakalar.

Günlük hayatta nerede karşımıza çıkar? Seçim anketleri, reyting ölçümleri, müşteri memnuniyeti formları ve okul anketleri bu konunun uygulamasıdır. Haberlerde "araştırmaya göre" diye başlayan bir cümle duyduğunuzda sorulacak üç soru hazırdır: kime sorulmuş, kaç kişiye sorulmuş, soru nasıl sorulmuş. Bu üç soruyu sormak, sayılara körü körüne inanmakla bilinçli okumak arasındaki farktır.

Şimdi kendiniz deneyin.

1. "Herkesin sevdiği matematik dersini siz de seviyor musunuz?" sorusunun kusuru nedir?
2. Okulun tamamı hakkında bilgi için örneklem nasıl seçilmeli?
3. Sıklık tablosunda sütunların toplamı neye eşit olmalı?

Cevaplar: (1) Yönlendirici; "herkesin sevdiği" ifadesi cevabı ima ediyor  ·  (2) Her sınıf düzeyinden rastgele seçilerek  ·  (3) Ankete katılan toplam kişi sayısına.

Sık sorulanlar