5. Sınıf Etkin Vatandaşlık — Konu Anlatımı

Bir Zaman Şeridi, Üç Adım

23 Nisan 1920'de TBMM açıldı → 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi → 5 Aralık 1934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı; 1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili Meclis'e girdi. Bu üç adımın ortak yönü ne? Her biri halkın kendi temsilcilerini seçerek yönetime katılmasını genişletti.

Cumhuriyet, devletin başındaki kişinin babadan oğula geçmediği, halk tarafından belirli bir süre için seçildiği yönetim biçimidir. Demokrasi ise egemenliğin halkta olduğu; seçimlerin serbest, eşit ve gizli oyla yapıldığı, hak ve özgürlüklerin güvence altında bulunduğu düzendir. Cumhuriyet demokrasinin en uygun zeminidir. Karşısındaki monarşide ise kararları tek bir kişi verir ve yönetim miras yoluyla geçer.

İki kavram sık karıştırılır, çünkü ikisi de "halk" sözcüğüyle anlatılır. Ayırmanın kolay yolu şu soruyu sormaktır: Cumhuriyet "devletin başına kim, nasıl geçiyor?" sorusunu cevaplar; demokrasi ise "halk yönetime ne kadar katılıyor, hakları ne kadar korunuyor?" sorusunu. TBMM Genel Kurul salonunda yazılı olan "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir." sözü iki kavramı birbirine bağlar. Atatürk, Meclisin açıldığı 23 Nisan'ı çocuklara armağan etti; her yıl bu tarihte çocukların Meclis kürsüsünde konuşması egemenliğin geleceğe emanet edildiğini simgeler.

Oy Pusulasını Kimse Görmesin

30 kişilik bir sınıfta başkanlık seçimi yapıldı. Aday A 8, Aday C 13 oy aldı; geri kalan oylar Aday B'nin. Aday B kaç oy aldı? 30 − (8 + 13) = 9. Kazanan en çok oyu alan Aday C'dir.

Oyların kimse görmeden atılması gizli oy, herkesin tek oyu olması eşit oy ilkesidir. Seçimi kaybeden taraftaki öğrencilerin "Biz oy vermedik, kurala uymayız." demesi yanlıştır: demokraside çoğunluğun kararına herkes uyar, azınlığın hakları da korunur.

Sık yapılan hata: "Demokrasi, çoğunluğun her istediğini yapabilmesidir." Hayır. Çoğunluk bile azınlıkta kalanın temel haklarını elinden alamaz. Seçilen başkan yalnız kendisine oy verenlerin değil, bütün sınıfın başkanıdır.

Anayasamıza göre seçimler serbest, eşit, gizli, tek dereceli ve genel oy esasına göre yapılır; oyların sayımı ve dökümü açık yapılır. Açık sayım, sandık başındaki herkesin oyların nasıl sayıldığını görebilmesi demektir. Sınıf seçiminde oyları tahtaya çetele ile işlemek de aynı ilkenin küçük bir örneğidir.

Seçme Hakkı Adım Adım Genişledi

Tabloya bakınca hak birden değil, basamak basamak genişlemiş. Önce en yakın yönetim birimi olan belediyede, sonra köy ve mahallede, en son ülkeyi yöneten Mecliste. Mini soru: 1930'dan önce bir kadın belediye meclisine aday olabilir miydi? Cevap: Hayır; bu hak 1930'da tanındı.

Etkin vatandaş yalnız seçim gününde oy veren kişi değildir. Vergisini öder, kurallara uyar, çevresindeki sorunu fark edip yetkiliye bildirir, gönüllü çalışmalara katılır. Okul meclisinde görev alan, kantin fiyatlarıyla ilgili arkadaşlarının şikâyetlerini toplayıp okul yönetimine ileten öğrenci de etkin vatandaşlığın ilk adımını atmıştır.

Muhtar Seçilir, Vali Atanır

Mini soru: Sokak lambası yanmıyorsa hangi kuruma başvurulur? Cevap: belediye. Okul kaydıyla ilgili bir sorun için İl ya da İlçe Millî Eğitim Müdürlüğüne, kimlik kartı için Nüfus Müdürlüğüne, ev ve arsa kaydı için Tapu Müdürlüğüne gidilir. Yangın, kaza, hastalık ve suç gibi acil durumlarda tek numara aranır: 112.

Dilekçe: Sessiz Kalmayan Vatandaş

Bir mahallede otobüs durağının kaldırılmasına karşı çıkanlar iki yol izledi. Birinci grup yalnızca sosyal medyada tepki paylaştı. İkinci grup imza topladı ve belediyeye dilekçe verdi; durak yerinde kaldı. Dilekçe hakkı, anayasanın vatandaşa tanıdığı bir haktır: istek ve şikâyetler yetkili makamlara yazılı olarak iletilir. Dilekçede ad, soyad, adres ve imza bulunur.

Ülkemizde 1921, 1924, 1961 ve 1982'de olmak üzere dört anayasa kabul edildi; bugün 1982 Anayasası yürürlüktedir. Anayasa seçme-seçilme, düşünceyi açıklama, eğitim ve sağlık hakkını tanır; vergi vermek, askerlik yapmak ve kurallara uymak ise vatandaşın sorumluluklarıdır. Sınav ipucu: Dört kartın üçü hak, biri sorumluluksa "vergi vermek" genellikle o tek sorumluluktur.

Sık sorulanlar