Saat 23.30'da Yüksek Sesle Müzik
Apartmanın 3. katında oturan biri gece 23.30'da yüksek sesle müzik dinliyor. Alt kattaki komşu sabah 06.00'da işe gideceğini söyleyip sesi kısmasını rica ediyor. Cevap: "Burası benim evim, istediğimi yaparım."
Kim haklı? Müzik dinlemek herkesin özgürlüğüdür. Dinlenmek de komşunun hakkıdır. İki hak karşılaştığında şu ölçü kullanılır: bir kişinin özgürlüğü, başkasının hakkının başladığı yerde biter. Gece geç saatte sesi açmak komşunun dinlenme hakkını çiğner. Gündüz aynı müzik ise sorun olmayabilir.
Sık yapılan hata: "Haklarım var, o hâlde istediğim her şeyi yapabilirim." düşüncesi. Bu cümle özgürlüğü sınırsız sanıyor ve sorumluluğu unutuyor. Engelli park yerine "sadece beş dakika" diye aracını bırakan sürücü de aynı hatayı yapıyor: o beş dakikada o yere gerçekten ihtiyacı olan biri gelebilir.
Üç Kavramı Ayıralım
Hak: Sırf insan olduğumuz için ya da kanunlar tanıdığı için sahip olduğumuz ve
korunan yetkiler. Eğitim, sağlık, barınma, oyun hakkı gibi.
Özgürlük: Başkasına zarar vermeden düşündüğümüzü söyleyebilmek, istediğimizi
yapabilmek.
Sorumluluk: Üstlendiğimiz ve yerine getirmemiz beklenen görevler.
Mini soru: Sınıfta parmak kaldırıp fikrini rahatça söyleyen öğrenci hangi hakkını kullanıyor? Cevap: düşünceyi açıklama hakkı. Sınıf gezisi için oylama yapılıp görüşleri alınan öğrenciler ise katılım haklarını kullanıyor.
Eksik Hücreyi Doldur
Sınavda hak-sorumluluk tabloları sık gelir; bir hücre boş bırakılır ya da biri yanlış eşleşir.
| Hak | Karşılık gelen sorumluluk |
|---|---|
| Eğitim hakkı | Okula düzenli gitmek, ödevini yapmak |
| Sağlık hakkı | Temizlik kurallarına uymak, dengeli beslenmek |
| Temiz çevrede yaşama hakkı | Çöpü yere atmamak, atığı ayırmak |
| Oyun hakkı | Oyun alanını temiz ve sağlam bırakmak |
| Dinlenme hakkı | Başkalarını geceleri rahatsız etmemek |
Tabloya "Eğitim hakkı → İstediği gün okula gitmemek" diye bir satır yazılsaydı yanlış olurdu: bu bir sorumluluk değil, sorumluluğun tersidir. Satırı okurken şu soruyu sorun: "Bu davranış o hakkın korunmasına yardım ediyor mu?"
Evdeki sorumluluklar (odasını toplamak, sofraya yardım etmek, kardeşine göz kulak olmak) ile okuldaki sorumluluklar (derse zamanında girmek, sırayı beklemek, izin almadan başkasının kalemini kullanmamak) aynı ilkeye dayanır: ortak yaşamda herkes payına düşeni yapar.
Kurallar Kimi Korur?
Yaya geçidinden karşıya geçmek ve emniyet kemeri takmak güvenliği sağlar. Sınıf kuralları dersin düzenli geçmesini, oyun kuralları adaleti sağlar. Kurallar ilk bakışta kısıtlama gibi görünür; oysa amaçları herkesin hakkını eşit korumaktır. Teneffüste yüksek sesle konuşmak serbesttir, derste ise başkalarının öğrenme hakkını engeller.
Kuralların hepsi yazılı değildir. Büyüklere yer vermek, sofrada herkesi beklemek, bayramda el öpmek yazısız kurallardır; gelenek, görgü ve ahlaktan gelir. Uymayan kişi ayıplanır, kınanır. Trafik kanunu, okul yönetmeliği ve anayasa ise yazılı kurallardır; devlet koyar ve uymayana resmî bir yaptırım uygulanır. Kırmızı ışıkta geçen sürücüye ceza yazılır, otobüste yaşlıya yer vermeyen kişiye yazılmaz ama çevresindekiler onu hoş karşılamaz.
Mini soru: "Kütüphaneden alınan kitap 15 gün içinde iade edilir." kuralı hangi türdendir? Cevap: yazılı kural. Kütüphanenin yönetmeliğinde yazar ve geciktirene ceza uygulanabilir.
54 Maddelik Bir Söz
Birleşmiş Milletler 20 Kasım 1989'da Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'yi kabul etti. Türkiye 1990'da imzaladı, 1995'te yürürlüğe girdi. Sözleşme 54 maddedir ve 18 yaşın altındaki herkesi çocuk sayar. 20 Kasım her yıl Dünya Çocuk Hakları Günü olarak anılır.
Sözleşmenin dört temel ilkesi vardır: ayrım gözetmeme, çocuğun yüksek yararı, yaşama ve gelişme hakkı, çocuğun görüşüne önem verilmesi (katılım). Bir haberde okula gitmek yerine tarlada çalıştırılan çocuktan söz ediliyorsa eğitim, oyun ve korunma hakları birlikte çiğnenmiştir.
Sınav ipucu: "Hakların ortak özelliği" sorulduğunda cevap, bu hakların doğuştan geldiği ve her çocuğa ayrım yapılmadan tanındığıdır; "yalnızca okul çağındaki çocuklara" gibi sınırlayıcı seçenekler yanlıştır.
Hakkım Çiğnenirse Ne Yaparım?
Teneffüste izinsiz çekilen fotoğrafının sosyal medyada paylaşıldığını gören bir öğrenci ne yapabilir? Önce paylaşan arkadaşından fotoğrafı kaldırmasını ister. Sonuç alamazsa sınıf öğretmenine, rehber öğretmene ve ailesine anlatır. Okul yönetimi gerekirse aileyle görüşür.
Burada iki yanlış tepki var. Birincisi susmak: sorun büyür, başkalarına da aynısı yapılır. İkincisi aynı şekilde karşılık vermek: o zaman iki kişi birden hak çiğnemiş olur. Doğru yol, hakkını yetkili kişiler aracılığıyla aramaktır. Yetişkinler için de aynısı geçerlidir: kamu kurumlarının işleminden şikâyeti olan vatandaş 2012'de kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu'na başvurabilir.
Sık sorulanlar
Özgürlüğün sınırı nedir?
Başkasının hakkı. Bir kişinin özgürlüğü, diğerinin hakkına zarar verdiği noktada biter.
Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ne zaman kabul edildi?
Birleşmiş Milletler tarafından 20 Kasım 1989'da kabul edildi; Türkiye 1990'da imzaladı ve sözleşme 1995'te Türkiye için yürürlüğe girdi.
Temiz çevrede yaşama hakkının sorumluluğu nedir?
Çöpü yere atmamak, atıkları ayırmak ve çevreyi kirletmemektir.