5. Sınıf İnsanlar, Yerler ve Çevreler — Konu Anlatımı

Eskişehir'i Bir Arkadaşa Tarif Etmek

Başka ülkeden gelen bir arkadaşınıza Eskişehir'in nerede olduğunu anlatacaksınız. "Ankara'nın batısında, Bursa'ya yakın, altı ille komşu: Bilecik, Bolu, Ankara, Konya, Afyonkarahisar ve Kütahya." dediğinizde bir yeri başka yerlere göre tarif etmiş olursunuz. Buna göreceli konum denir.

Göreceli konumu anlatırken kullanılan başlıca ipuçları: komşu iller, denize yakınlık ya da uzaklık, yakınından geçen akarsu (Eskişehir'den Porsuk Çayı geçer), ulaşım yolları ve yer şekilleri. Kendi ilinizi de aynı yöntemle anlatabilirsiniz.

Göreceli konum zamanla değişebilir. 2016'da açılan Osmangazi Köprüsü İzmit Körfezi'nin iki yakasını bağlayınca İstanbul ile Bursa arasındaki yol kısaldı; körfezin güney kıyısındaki ilçelere ulaşmak kolaylaştı. İlin yeri aynı kaldı ama başka yerlere göre durumu değişti. Yeni bir havalimanı, liman ya da hızlı tren hattı da bir şehrin göreceli konumunu güçlendirir.

Güneş'e Dön, Çeyrek Tur At

Sabah Güneş'in doğduğu yöne dönün: orası doğudur. Şimdi saat yönünde çeyrek tur atın; yüzünüz güneye döner. Bir çeyrek tur daha: batı. Bir tane daha: kuzey. Bu dört yöne ana yönler denir. İki ana yönün arasında kalan kuzeydoğu, güneydoğu, güneybatı ve kuzeybatı ise ara yönlerdir. Hepsi birlikte yön gülünde gösterilir.

Sık yapılan hata: "Harita duvara asıldığı için yukarısı her zaman kuzeydir." diye düşünmek. Haritalarda genellikle kuzey yukarıdadır ama doğru yolu yön okuna (K işaretine) bakmaktır. Kroki çizen biri yön okunu yana koyduysa kuzey yan taraftadır.

Mini soru: Krokide eczaneden çıkan Zeynep önce kuzeye, sonra doğuya yürürse nereye varır? Cevabı ezberle değil, parmağınızı krokide yön okuna göre hareket ettirerek bulursunuz. Harita, ölçek kullanılarak küçültülmüş kuş bakışı çizimdir; kroki ise ölçeksiz, kabaca çizilmiş bir taslaktır.

Kamp İçin Hangi Ay?

"Yarın Ankara'da kar yağacak." cümlesi hava durumudur: kısa süreli ve dar alanlı. "Akdeniz kıyılarında yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı geçer." cümlesi ise iklimdir: en az 30 yıllık ortalamaya dayanır ve geniş alanı anlatır. Bir kışın çok soğuk geçmesi iklimin değiştiğini göstermez.

Yükselti de sıcaklığı etkiler. Aşağıdaki değerler yaklaşık olup konuyu göstermek içindir:

Yükselti arttıkça ocak sıcaklığı düşüyor. Bu yüzden dağ köylerinde evler kalın taş duvarlı ve kar birikmesin diye dik çatılı yapılır; Akdeniz kıyısında ise evler beyaz badanalı ve düz çatılıdır. İnsan evini iklime göre kurar.

Baraj Gölü Altında Kalan Kasaba

İnsan çevresini değiştirir. Şanlıurfa'daki Halfeti ilçesinin bir bölümü, 2000 yılında Birecik Barajı'nın suları yükselince su altında kaldı; halk yeni yerleşime taşındı. Baraj elektrik ve sulama suyu sağladı; eski evler ise kaybedildi. Bir değişikliğin hem nedenini hem sonucunu, hem olumlu hem olumsuz yanını birlikte düşünmek gerekir.

Ege kıyısında bir kasabanın nüfusu yazın üç katına çıkar: turizm beşerî çevreyi değiştirir. Dere yatağına yapılan evleri sel basınca da doğa olayı afete dönüşür. Sınav ipucu: Soruda "yetkililer dere yatağına yapı yapılmasını yasakladı" deniyorsa aranan fikir, afetin etkisini önceden azaltmaktır.

17 Ağustos 1999'dan Kalan Ders

17 Ağustos 1999'da merkez üssü Kocaeli-Gölcük olan büyük deprem Marmara'da çok sayıda binayı yıktı. Deprem doğal bir olaydır; onu afete çeviren çoğu zaman sağlam olmayan yapılardır.

Hazırlık dört adımda yapılır: afet çantası hazırla (su, dayanıklı yiyecek, el feneri ve yedek pil, ilk yardım malzemesi, düdük, battaniye), ağır eşyaları duvara sabitle, toplanma alanını öğren, tatbikat yap. Deprem anında çök-kapan-tutun. Afet ve acil durumlarda 112 aranır.

Her Bölgenin Kendi Riski

Türkiye'nin her yerinde aynı afet beklenmez. Doğu Karadeniz'de dik yamaçlar ve bol yağış heyelan riskini artırır. Doğu Anadolu'nun karlı dağlarında çığ görülür. Akdeniz ve Ege'nin sıcak, kurak yazlarında orman yangını tehlikesi büyür. Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerindeki illerde ise deprem başlıca risktir.

Mini soru: Rize'de yaşayan bir aile evini dere kenarındaki dik bir yamaca yapmak istiyor. Hangi iki afet için dikkatli olmalı? Cevap: heyelan ve sel. Yağış bol, yamaç dik ve dere yakın.

Kendi ilinizde bir farkındalık etkinliği planlamak isterseniz dört soru yeter: İlimizde en sık hangi afet görülüyor? Okulumuzun toplanma alanı nerede? Evde eşyalar sabitlendi mi? Afet çantası hazır mı? Cevapları bir afişe ya da sunuya dönüştürüp tatbikatla birleştirmek bilgiyi davranışa çevirir.

Sık sorulanlar