Müze Koridorunda Yürüyüş
Bir müzenin koridorunda yürüdüğünüzü düşünün. İlk vitrinde Şanlıurfa'daki Göbeklitepe'den T biçimli dikili taşlar var: yaklaşık 12 bin yıl önce, insanlar henüz tarıma geçmeden yapılmış bir buluşma alanı. İkinci vitrinde Konya'daki Çatalhöyük'ten bir ev maketi: evler bitişik, sokak yok; insanlar damlardaki deliklerden merdivenle içeri giriyor. Çatalhöyük'te tarım yapılmış, hayvan evcilleştirilmiş, duvarlara resim çizilmiştir.
Peki neden kapısız ev? Kazı yapan bilim insanları bunun korunma ve evleri sıkı sıkıya bir arada tutma amacı taşıdığını düşünüyor. Bu iki yer bize şunu gösterir: Anadolu yerleşik hayatın en eski merkezlerinden biridir. Göbeklitepe 2018'de, Çatalhöyük 2012'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.
Hangi Uygarlık Ne Bıraktı?
| Uygarlık | Nerede | İnsanlığa katkısı |
|---|---|---|
| Sümerler | Mezopotamya | Yazı (çivi yazısı, MÖ 3000'ler civarı), ilk yazılı kanunlar |
| Babil | Mezopotamya | Hammurabi Kanunları |
| Asurlular | Mezopotamya | Kültepe'deki ticaret kolonileriyle yazıyı Anadolu'ya getirdiler |
| Hititler | Çorum, Hattuşa | Bilinen en eski yazılı barış antlaşmalarından biri (Kadeş) |
| Frigler | Ankara-Eskişehir çevresi, Gordion | Tarıma verdikleri önem, dokumacılık |
| Urartular | Van çevresi | Su kanalları, barajlar, taş işçiliği |
| Lidyalılar | Manisa, Sardes | Parayı ilk kullananlar (MÖ VII. yüzyıl) |
Sık yapılan hata: "Yazıyı Frigler buldu." Hayır, yazıyı Sümerler buldu. Bir başka karışıklık: Anadolu'da yazıyla tanışma Hititlerle değil, Asurlu tüccarlar aracılığıyla Kültepe'de (Kayseri) başladı. Sınav sorularında bu eşleştirmelerden biri bilerek yanlış verilir; her satırı tek tek kontrol edin.
Mini soru: Ticarette takası kolaylaştıran gelişme hangisidir? Cevap: Lidyalıların parayı kullanması. Artık bir koyun karşılığında kaç çuval buğday verileceğini tartışmaya gerek kalmamıştı.
İki Nehir Arası ile Dağlık Anadolu
Mezopotamya "iki nehir arası" demektir: Dicle ile Fırat'ın arasındaki düz ve verimli topraklar. Taş ve kereste azdı, bu yüzden yapılar kerpiçten yapıldı; Sümerlerin basamaklı tapınaklarına ziggurat denir. Nehirlerin taşkınlarını izlemek gökyüzünü gözlemeyi gerektirdi; Mezopotamya'da geliştirilen 60 tabanlı sayma düzeni, bugün bir saatin 60 dakika, bir dakikanın 60 saniye olmasının kaynağıdır.
Babil kralı Hammurabi'nin MÖ 1750'ler civarında taşa yazdırdığı kanunlar "göze göz, dişe diş" anlayışına dayanıyordu; suç ile ceza arasında denklik kuruluyordu. Kuralların yazılması herkesin aynı kuralı bilmesini sağladı.
Anadolu ise dağlık ve taşlıdır; Hititler Hattuşa'yı kalın taş surlarla çevirdi. Urartular Van çevresinde dağ yamaçlarına kaleler kurdu ve sulama için kanal açtı; Kral Menua döneminde yapılan kanal bugün bile kısmen kullanılmaktadır. Friglerde tarım o kadar önemliydi ki öküz öldürmenin ve sabanı kırmanın cezası ölümdü.
Karşılaştırma yaparken şu soruyu sorun: "Bu uygarlık bulunduğu yerin hangi imkânını ya da eksikliğini nasıl değerlendirmiş?" Mezopotamya'da su bol, taş azdı; Anadolu'da taş bol, düz arazi azdı. İki bölgenin mirası da bu farktan doğdu.
Elle Tutulan ve Tutulamayan Miras
Edirne'deki Selimiye Camii, İzmir'deki Efes Antik Kenti, Antalya'daki Aspendos Tiyatrosu elle tutulup gözle görülebilir. Bunlar somut kültürel mirastır. Karagöz ile Hacivat, âşıklık geleneği, Nasreddin Hoca fıkraları, Nevruz kutlamaları ve ustadan çırağa öğretilen halı dokuma ise yaşatılarak aktarılır; bunlar somut olmayan kültürel mirastır.
Aktarım zinciri dededen toruna doğru işler: ninesinden öğrendiği türküyü okul korosunda söyleyen öğrenci bu zincirin bir halkasıdır. Zincir koparsa gelenek unutulur. Bu yüzden usta sayısı azalan bir dokuma geleneği için gençlere kurs açmak mirası korumanın somut yoludur.
Somut mirası korumak ise kurala bağlıdır. Türkiye'de tarihî yapılar ve ören yerleri 1983 tarihli 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile korunur. Tarihî bir duvara adını kazıyan, antik kentten "hatıra" diye taş parçası alan ziyaretçi hem mirasa zarar verir hem suç işler. Asırlık bir taş köprünün üzerine beton dökmek de onu korumak değil, özgünlüğünü yok etmektir. Mini soru: Bir müzede fotoğraf çekerken flaş neden yasaklanabilir? Cevap: Güçlü ışık eski boyaları ve kumaşları zamanla soldurabilir.
Köprü: Yakın Tarihimizden Miras
Kültürel mirasımız yalnız binlerce yıllık değildir. Millî Mücadele'nin kahramanları da kuşaktan kuşağa anlatılır: Kahramanmaraş'ta Fransız işgaline karşı ilk kurşunu atan Sütçü İmam, İnebolu'dan cepheye cephane taşırken şehit olan Şerife Bacı. Çanakkale Savaşı'nda ağır top mermisini sırtında taşıyan Seyit Onbaşı ise 1915'in simgelerindendir.
Millî bayramlarımız bu tarihi her yıl yeniden hatırlatır: 23 Nisan 1920'de TBMM açıldı (Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı), 19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal Samsun'a çıktı (Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı), 30 Ağustos 1922'de Büyük Taarruz zaferle sonuçlandı (Zafer Bayramı), 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi (Cumhuriyet Bayramı). Kısa bir hatırlatma: 23 Nisan meclis, 19 Mayıs başlangıç, 30 Ağustos zafer, 29 Ekim cumhuriyet.
Sık sorulanlar
Somut ve somut olmayan kültürel miras arasındaki fark nedir?
Somut miras elle tutulup görülebilen yapı ve eşyalardır (cami, köprü, antik kent). Somut olmayan miras yaşatılarak aktarılan gelenek, sanat ve bilgidir (Karagöz, âşıklık, Nevruz).
Parayı ilk kullanan uygarlık hangisidir?
Lidyalılar. MÖ VII. yüzyılda Batı Anadolu'da parayı kullanarak ticareti kolaylaştırdılar.