Moğolistan'da Bir Taş Anıt
Bugünkü Moğolistan'da, Orhun Irmağı vadisinde dikili taşlar var. Birinin üzerinde şöyle yazıyor: "Türk milleti, üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe senin ilini ve töreni kim bozabilir?" Bu sözler 732'de dikilen Kül Tigin Yazıtı'ndan. 735'te Bilge Kağan için ikinci bir yazıt dikildi; Vezir Tonyukuk'un yazıtı da bu gruptandır. Hepsine birlikte Orhun Yazıtları denir ve bunlar II. Göktürk Devleti'nden kalmıştır.
Yazıtlar Türk adının geçtiği, Türkçe yazılmış ilk büyük belgelerdir. 1893'te Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen alfabeyi çözdü. Kağan burada halkına hesap veriyor: "Aç insanları doyurdum, çıplak insanları giydirdim." Bu cümleden eski Türk devlet anlayışı çıkar: kağan yönetme yetkisini (kut) halkını doyurup koruduğu sürece elinde tutar.
Üç Devlet, Üç Farklı İz
| Devlet | Tarih | Bıraktığı iz |
|---|---|---|
| Asya Hun | Mete Han MÖ 209'da başa geçti | Orduda onlu sistem (10-100-1.000-10.000) |
| I. Göktürk | 552, Bumin Kağan | "Türk" adı ilk kez devlet adı oldu |
| II. Göktürk | 682-744 | Orhun Yazıtları dikildi |
| Uygur | 744 | Yerleşik hayat, kâğıt ve tahta kalıpla baskı |
Tabloyu okurken bir şeye dikkat: Mete Han'ın onlu sistemi yalnızca bir sayma düzeni değildi; her onluğun, yüzlüğün ve binliğin bir komutanı olduğu için emir hızla iletiliyordu. Bu düzen bugünkü orduların bölük-tabur yapısına benzer. Uygurlar ise çadırdan kerpiç eve geçti; tapınak, kütüphane ve kitap çoğaltma bu yerleşik düzenin ürünüdür. Bir yan etki de oldu: yerleşik hayata geçtikten sonra atlı savaşçı gücü zayıfladı.
Devlet işleri kurultay denen mecliste görüşülür, yazısız hukuk kurallarına töre denirdi. Kağan bile töreye uymak zorundaydı.
Bozkırdan Neden Göç Edildi?
Orta Asya bozkırlarında yazlar kısa, kışlar çok sert geçer; yağış azdır. Geçim hayvancılığa dayandığı için otlak tükenince sürü de aç kalır. Göçlerin başlıca nedenleri: kuraklık ve iklim değişmesi, nüfusun artıp otlakların yetmemesi, boylar arası mücadele ve Çin baskısı.
375'te Hunların batıya ilerlemesi Avrupa'daki kavimleri yerinden oynattı. Tarihe Kavimler Göçü olarak geçen bu hareket Avrupa'nın haritasını değiştirdi ve Türklerin Avrupa'daki ilk büyük izi oldu.
Sık yapılan hata: Konar-göçer yaşamı "düzensiz dolaşmak" sanmak. Oysa göç yolları bellidir: yazın serin yayla, kışın korunaklı kışlak. Hareketin nedeni hayvanı besleyecek otlağı takip etmektir.
751 Talas: Kâğıt da Yol Değiştirdi
751'de Talas Irmağı kıyısında Abbasi orduları ile Çin orduları karşılaştı. Karluk Türkleri Arapların yanında yer aldı ve Çin yenildi. Sonuç iki yönlüdür: Türk-Arap ilişkileri yakınlaştı, İslamiyet Türkler arasında yayılmaya başladı; esir alınan Çinli ustalar sayesinde kâğıt üretimi Semerkant'a, oradan İslam dünyasına ve Avrupa'ya yayıldı.
Mini soru: Talas Savaşı Türklerle Çinliler arasında mı yapıldı? Hayır; taraflar Araplar ve Çinlilerdir, Türkler Arap tarafındadır. Soruda "taraflar" soruluyorsa bu ayrıntı belirleyicidir.
840'ta kurulan Karahanlılar, Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devleti oldu ve Türkçeyi resmî dil olarak kullandı. Bu dönemin iki eseri Türk dilinin belgesidir: Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig'i ve Kaşgarlı Mahmud'un Divânu Lugâti't-Türk'ü.
İslamiyet'le Ne Değişti, Ne Sürdü?
Bir müze rehberi çini panoyu gösterip şöyle diyor: "Desenler Orta Asya halılarındaki motiflere, yazılar İslam sanatının hat geleneğine benziyor." Bu tek cümle konunun özetidir: İslamiyet'in kabulü eski kültürü silmedi, onunla harmanlandı.
Değişenler: Göktürk ve Uygur alfabelerinin yerini zamanla Arap alfabesi aldı; şehirlerde
cami ve medrese yükseldi; kişi adlarında Arapça ve Farsça adlar arttı. Büyük Selçuklu veziri
Nizamülmülk'ün 1067'de Bağdat'ta açtırdığı Nizamiye Medresesi ile devlet eliyle
düzenli eğitim yaygınlaştı.
Sürenler: Devlet işlerinin mecliste görüşülmesi, atlı ordu düzeni, çadır ve halı
kültürü, destan anlatma geleneği. Dede Korkut Hikâyeleri'nde hem İslami ögeler hem eski Oğuz
gelenekleri birlikte yer alır.
Soruda "dönemin bakış açısıyla değerlendir" deniyorsa bugünün ölçüsüyle değil, o dönemin insanının ihtiyacı ve inancıyla düşünmek gerekir.
Zaman Şeridi: Anadolu Nasıl Yurt Oldu?
1040 Dandanakan → Büyük Selçuklu Devleti kuruldu. 1071 Malazgirt → Alp Arslan, Bizans ordusunu yendi ve Anadolu'nun kapıları açıldı. 1075 → Türkiye Selçuklu Devleti kuruldu. 1176 Miryokefalon → Bizans, Anadolu'yu geri alma umudunu yitirdi.
Türkleşme ve İslamlaşma yalnız savaşla olmadı. Selçuklular yollara kervansaray kurdu; tüccar ücretsiz konaklıyor, malına gelen zarar devlet hazinesinden karşılanıyordu. Antalya ve Sinop limanları alınınca Akdeniz ile Karadeniz arasında ticaret büyüdü. Şehirlerde cami, medrese, darüşşifa (hastane), hamam ve han yükseldi. Bu yapıların bakımı çoğu zaman bir vakıf gelirinden sağlanıyordu.
Sivas'taki Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (1228-1229) taş kapı süslemeleriyle 1985'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Böyle bir yapıyı onarırken özgün taşı kullanmak, kültürel mirası "yenilemek" değil korumak anlamına gelir.
Sınav ipucu: Zaman şeridi sorularında "İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devleti" Karahanlı, "Anadolu'nun kapısını açan savaş" Malazgirt'tir; iki bilgiyi karıştıran seçenek çeldiricidir.
Sık sorulanlar
Orhun Yazıtları hangi devlete aittir?
II. Göktürk Devleti'ne. Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) yazıtları bu grubun en bilinenleridir.
Talas Savaşı'nın iki önemli sonucu nedir?
İslamiyet Türkler arasında yayılmaya başladı; kâğıt üretimi Çin dışına, İslam dünyasına ve Avrupa'ya yayıldı.
Kervansarayların Türkleşmeye katkısı nedir?
Ticaret yollarını güvenli kıldı; tüccarın ve yolcunun uğrak yerleri Türk-İslam şehirlerine dönüştü.