6. Sınıf Üretim, Dağıtım ve Tüketim — Konu Anlatımı

Zeytin mi Satalım, Zeytinyağı mı?

Ege'de bir köyde üreticiler yıllarca zeytinlerini tüccara ham olarak sattı. Fiyatı tüccar belirliyordu ve kazanç düşüktü. Sonra 40 üretici bir kooperatif kurdu: ortak bir sıkma tesisi aldılar, zeytinyağını şişeleyip köyün adıyla etiketlediler. Aynı zeytinden kazandıkları para arttı.

Neden? Çünkü ham madde işlendikçe değer kazanır. Bu eklenen değere katma değer denir. Ülke ölçeğinde de aynı kural işler: ham maden cevherini ucuza satıp aynı madenden yapılmış makineyi pahalıya alan bir ülke, katma değeri başkasına bırakmış olur.

Ekonomik faaliyetleri üç grupta düşünebiliriz. Tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık ve madencilik doğadan doğrudan ürün alır. Sanayi bu ürünü işler. Hizmet (ticaret, ulaşım, eğitim, sağlık, turizm) ürünü insanlara ulaştırır ya da doğrudan emek sunar. Zeytinin dalda toplanması birinci, sıkılıp şişelenmesi ikinci, markette satılması üçüncü gruptur.

Kaynak Nerede, Üretim Orada

Türkiye dünya fındık üretiminde ilk sıradadır; fındık Karadeniz kıyısında, özellikle Ordu ve Giresun'da yetişir. Dünya bor rezervlerinin yaklaşık %73'ü Türkiye'dedir. Denizli ve Aydın çevresi jeotermal enerji bakımından zengindir. Bu örnekler aynı sonucu söyler: bir yerde hangi faaliyetin öne çıkacağını iklim, yer şekilleri, toprak ve yer altı kaynakları belirler; ulaşım ve iş gücü de bu kararı tamamlar.

Mini soru: Bozulabilir sebzeyi işleyip ihraç edecek bir konserve fabrikası hangi alana kurulmalı: ham maddeye uzak bir dağ köyüne mi, tarlaların ortasında ve limana yakın bir ovaya mı? Cevap ikincisi. Ham madde bozulmadan fabrikaya, ürün de kolayca limana ulaşır.

İki Grafik, Yirmi Yıl

Aşağıdaki değerler bir ülke için örnek olarak verilmiştir, gerçek istatistik değildir:

Tabloyu okuyalım. Tarımın payı yarıdan fazla düştü, hizmetin payı arttı. Bu eğilim tarımda makineleşmenin arttığını, köyden kente göç yaşandığını ve kentlerde hizmet işlerinin çoğaldığını düşündürür.

Sık yapılan hata: "Tarımda çalışanların payı düştüyse tarım üretimi de düşmüştür." sanılır. Pay, çalışan sayısının oranıdır; makineyle daha az kişi daha çok ürün alabilir. Grafik üretimi değil, kimin nerede çalıştığını gösterir.

Domates Neden Bir Yıl 26, Bir Yıl 6 Lira?

Bir ürünün piyasada satışa sunulan miktarına arz, alıcıların satın almak istediği miktara talep denir. Don olayıyla hasat azalırsa arz düşer, alıcı sayısı aynı kalır; fiyat yükselir. Rekor hasat yılında arz bolalır; üretici elindekini satabilmek için fiyatı düşürür.

Rekabet de fiyatı etkiler. Tek fırının olduğu kasabada fiyatı fırıncı belirler; ikinci fırın açılınca fiyat düşer, kalite artar. Tüketici burada seçme gücü kazanır.

Bir de şu çelişkiye bakalım: Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) tahminine göre dünyada üretilen gıdanın yaklaşık üçte biri tüketilmeden kayboluyor ya da çöpe gidiyor. Aynı dünyada gıdaya ulaşamayan milyonlarca insan var. Buradan çıkan sonuç: sorun yalnız üretmek değil, ürünü dağıtmak ve israf etmeden tüketmektir. Üretim, dağıtım ve tüketim zincirinin bir halkası zayıfsa bütün zincir zarar görür.

Sınıfın Mini Girişimi: Bez Çanta

6-B sınıfı okul şenliği için desenli bez çanta üretmeye karar verdi. Bir yatırım ve pazarlama planı şu soruları cevaplar:

(1) Maliyet: 30 çanta için kumaş, boya ve iplik toplam 1.500 TL tutuyor; çanta başına 50 TL. (2) Fiyat: 80 TL'ye satılırsa çanta başına 30 TL kalır. (3) Hedef kitle: veliler ve öğretmenler. (4) Tanıtım: okul panosu ve şenlik standı. (5) Risk: 30 çantanın hepsi satılmazsa ne olur? 19 çanta satılırsa 19 × 80 = 1.520 TL gelir elde edilir ve maliyet ancak karşılanır.

Bu küçük hesap her mesleğin ekonomiyle nasıl bağlandığını da gösterir: tasarımı yapan, üreten, taşıyan, tanıtan ve satan farklı kişilerdir. Bir iş ilanında "mesleki eğitim belgesi, yabancı dil, ekip çalışması" istenmesi, meslek seçiminde eğitimin ve becerinin önemini gösterir.

Fişin, Etiketin ve Verginin Hikâyesi

Alışverişte etiketin üzerinde üretim ve son tüketim tarihi, içindekiler, net miktar, TSE belgesi ve üretici bilgisi bulunur. Fiş ya da fatura almak iki işe yarar: bozuk ürün çıkarsa hakkını ararken kanıt olur, ayrıca satışın kayda geçmesini ve verginin ödenmesini sağlar.

Toplanan vergi eğitim, sağlık, güvenlik ve yol gibi kamu hizmetlerine döner. Kayıt dışı satış arttıkça bu hizmetlere ayrılan kaynak azalır. Garanti süresi içindeki telefonunu onarmayan satıcıyla anlaşamayan tüketici Tüketici Hakem Heyeti'ne başvurabilir; tüketici hakları 2013 tarihli 6502 sayılı Kanun ile korunur.

Sınav ipucu: İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat 1923) sorularında anahtar düşünce Atatürk'ün "siyasi ve askerî zaferler iktisadi zaferlerle taçlandırılmazsa kalıcı olamaz" sözüdür; kongre yerli üretimi ve millî ekonomiyi öne çıkarmıştır.

Sık sorulanlar