Beş Tarih, Tek Yön
1808 Sened-i İttifak → 1839 Tanzimat Fermanı → 1876 I. Meşrutiyet → 1923 Cumhuriyet → 1934 kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı. Bu şerit neyi anlatıyor?
Sened-i İttifak (1808) padişahın yetkisinin ilk kez yazılı bir belgeyle, ayanlar lehine sınırlanmasıdır. Tanzimat Fermanı (1839) kanunun herkes için geçerli olacağını ilan etti. I. Meşrutiyet (1876) ile ilk anayasa Kanun-i Esasi yürürlüğe girdi ve halk ilk kez seçilmiş temsilcilerle meclise katıldı. 23 Nisan 1920'de açılan TBMM "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir." ilkesini benimsedi; bu, yönetme yetkisinin bir kişiden millete geçmesi demektir. 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi.
Kadınların siyasal hakları da adım adım geldi: 1930'da belediye seçimlerinde, 1933'te muhtarlık seçimlerinde, 5 Aralık 1934'te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı. 1946'da ilk çok partili genel seçim yapıldı; seçmenler artık farklı görüşleri temsil eden partiler arasından seçim yapabiliyordu. Şeridin yönü açık: yetki, adım adım daha geniş bir halk kesimine yayıldı.
Bugünkü Düzenin Taşıyıcıları
Anayasa'nın 2. maddesine göre Türkiye Cumhuriyeti; insan haklarına saygılı, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir. Devletin gücü üç erke ayrılmıştır:
Yasama — kanun yapar: TBMM, 600 milletvekili, 5 yılda bir seçilir.
Yürütme — kanunları uygular: Cumhurbaşkanı ve bakanlıklar.
Yargı — uyuşmazlıkları çözer: bağımsız ve tarafsız mahkemeler.
Bir şema: tüm erkler tek elde toplanır → denetim ortadan kalkar → yetki kötüye kullanılabilir. Kuvvetler ayrılığı bu zinciri başta kırmak içindir. Örnek: belediyenin verdiği bir yıkım kararına itiraz eden vatandaş mahkemeye başvurur, mahkeme kararı hukuka aykırı bulup iptal eder. Burada yargı, yürütmenin bir işlemini denetlemiştir. Bu da hukuk devletinin göstergesidir: devlet de hukuka bağlıdır.
Bir Kanun Nasıl Doğar?
Kanun teklifini milletvekilleri verir → teklif ilgili komisyonda görüşülür → TBMM Genel Kurulunda görüşülüp oylanır → kabul edilen kanunu Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar ya da bir daha görüşülmek üzere Meclise geri gönderir → kanun Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. Sınavda şemanın son kutusu boşsa genellikle aranan cevap "Cumhurbaşkanının onayı ve Resmî Gazete'de yayım"dır.
Oy Sandığının Dışında Katılım
Mahallesindeki parkın aydınlatması iki aydır çalışmayan bir sakin, belediyeye yazılı başvuru yapıyor. Bu, dilekçe hakkıdır. Dilekçede başvuranın adı, soyadı, adresi ve imzası bulunmalıdır; bunlar olmazsa dilekçe işleme alınmaz. Kurum 30 gün içinde yazılı cevap vermek zorundadır.
Başka yollar da var: sivil toplum kuruluşuna katılmak (orman yangını sonrası ağaçlandırma için dernek kuran gönüllüler), kamuoyu oluşturmak (bilimsel raporla sulak alanın korunmasını savunan çevre derneği), belediye meclisi toplantısını izleyip görüş bildirmek. Kamu kurumunu devlet kurar ve yönetir; sivil toplum kuruluşunu ise gönüllü yurttaşlar kurar, kâr amacı gütmez.
Hakların türlerini de ayırmak gerekir: yaşama hakkı kişisel, eğitim hakkı sosyal ve ekonomik, seçme-seçilme ve dilekçe hakkı siyasi haktır. Her hakkın bir sorumluluğu vardır: eğitim hakkının karşılığı okula düzenli devam etmek, sağlıklı çevrede yaşama hakkının karşılığı çevreyi kirletmemektir.
Katılımın en yakın basamağı yerel yönetimdir. Mahalle muhtarı sakinlerin oylarıyla 5 yılda bir seçilir; belediye başkanı ve belediye meclisi de öyle. Sorunu doğru kuruma götürmek işin yarısıdır: sokaktaki çöp toplama sorunu belediyenin, okuldaki bir eğitim sorunu ise ilçe millî eğitim müdürlüğünün alanıdır.
Çoğunluk Her İstediğini Yapabilir mi?
Bir öğrenci "Demokraside çoğunluk her istediğini yapabilir." diyor. Bu, demokrasiyle ilgili en yaygın yanılgıdır. Seçimi kazanan yönetir ama temel hakları kaldıramaz. Anayasa'nın 10. maddesi herkesin dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ayrımı gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğunu söyler; çoğunluk bu eşitliği azınlıkta kalanlar aleyhine değiştiremez.
Seçimler de belirli ilkelere göre yapılır: serbest, eşit, gizli oy, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm. Gizli oy seçmeni baskıdan, açık sayım sonucu hileden korur.
Demokrasinin Zorlukları
Bir grafikte bir ülkenin genel seçimlere katılım oranı 2011'de %87, 2015'te %84, 2018'de %86, 2023'te %88 görünüyorsa seçmenlerin büyük çoğunluğunun sandığa gittiği söylenebilir. Ama her seçimde bu kadar yüksek katılım olmaz; düşük katılım, kararların halkın küçük bir bölümünce verilmesi demektir.
Demokrasinin uygulamada karşılaştığı başka sorunlar da vardır: bilgi kirliliği yüzünden kamuoyunun yanlış bilgiyle oluşması, tek sesli bir yayın ortamı, seçilmiş yönetimlere yapılan müdahaleler. Türkiye'de 1960 ve 1980'de askerî darbeler yaşandı; 15 Temmuz 2016'daki darbe girişimi ise halkın ve kurumların direnciyle sonuçsuz kaldı. Bu olaylar, demokrasinin bir kez kurulup bırakılan değil, sürekli sahip çıkılması gereken bir düzen olduğunu gösterir.
Sık sorulanlar
Dilekçe hakkı hangi hak türüne girer?
Siyasi haklara. Yurttaşın kamu makamlarına yazılı başvurarak yönetime katılmasını sağlar; kurum 30 gün içinde cevap vermelidir.
Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı ne zaman tanındı?
5 Aralık 1934'te. Daha önce 1930'da belediye, 1933'te muhtarlık seçimlerinde bu hak tanınmıştı.
Kuvvetler ayrılığının amacı nedir?
Gücün tek elde toplanmasını önlemek ve yasama, yürütme, yargının birbirini denetlemesini sağlamak.