Cihan Devleti Ne Demek?
Farklı dinden ve dilden toplulukları tek bir yönetim düzeni içinde toplayan, evrensel bir egemenlik iddiasına dayanan devlete cihan devleti denir. Bir devletin büyük olması yetmez; üç ölçüt aranır:
| Ölçüt | Osmanlı'daki karşılığı |
|---|---|
| Birden çok kıtada toprak | Avrupa, Asya, Afrika |
| Evrensel egemenlik iddiası | Fatih'in Roma mirasını üstlenmesi; 1517'den sonra halifelik |
| Farklı toplulukları yönetecek düzen | İstimalet, millet düzeni, kanunnameler |
1453-1683 dönemini bu tablo üzerinden okuyalım: ilk yarıda ölçütler güçlenir, ikinci yarıda korunmaya çalışılır.
1453: Bir Şehir, İki Çağ
Fatih Sultan Mehmet 29 Mayıs 1453'te İstanbul'u aldı. Sonuçlarını iki ölçekte düşünün:
- Osmanlı için: Anadolu ve Rumeli toprakları birleşti, Bizans sona erdi, devlet imparatorluğa dönüştü.
- Dünya için: Orta Çağ'ın kapanıp Yeni Çağ'ın başladığı tarih kabul edildi. Top kullanımıyla surların artık aşılabildiği görüldü. İtalya'ya giden Bizanslı bilginler Rönesans'ı hızlandırdı; ticaret yollarının denetimi Avrupalıları yeni yollar aramaya yöneltti.
Üç Kıtaya Yayılış (1453-1566)
| Padişah | Olay | Sonuç |
|---|---|---|
| Fatih | Kırım'ın bağlanması (1475) | Karadeniz bir Osmanlı gölüne döner |
| Yavuz | Çaldıran (1514) | Doğu Anadolu'da Safevi etkisi kırılır |
| Yavuz | Mercidabık (1516), Ridaniye (1517) | Suriye, Mısır ve Hicaz; halifelik Osmanlı'ya geçer |
| Kanuni | Belgrad (1521), Rodos (1522), Mohaç (1526) | Orta Avrupa'nın kapısı açılır, Macaristan'ın büyük kısmı denetime girer |
| Kanuni | Preveze (1538) | Barbaros Hayrettin Paşa ile Akdeniz'de üstünlük |
Mini soru: Yavuz'un seferleri neden batıya değil doğuya ve güneye yöneldi? Doğuda Safevi baskısı vardı ve baharat yolunun geçtiği Mısır-Suriye hattını almak hem ekonomik hem dinî üstünlük sağlıyordu.
Bu dönemde Fransa'ya ticari ayrıcalıklar (kapitülasyonlar) tanındı. Yaygın olarak 1535 tarihi anılır; ilk kesin metin 1569 tarihlidir. Verildiği dönemde Osmanlı güçlüydü; ayrıcalık padişahın iradesine bağlıydı ve ticareti canlandırmak amacı taşıyordu.
Bu Kadar Farklı Topluluğu Ne Bir Arada Tuttu?
Üç kıtaya yayılan bir devlet, toprağı almaktan çok onu yönetmekte zorlanır. Osmanlı'nın cevabı birkaç düzenin birlikte çalışmasıydı:
- İstimalet: Yeni alınan bölgede vergi yükü hafifletildi, inanç ve geleneklere dokunulmadı. Farklı dinlere ait ibadethanelerin onarımına izin verildi.
- Millet düzeni: Gayrimüslim topluluklar kendi dinî ve hukukî işlerinde kendi kurumlarına bırakıldı. Fatih, fetihten sonra Rum Ortodoks patriğinin atanmasını sağladı.
- İskân: Yeni fethedilen bölgelere planlı biçimde nüfus yerleştirildi. Kıbrıs'ın alınmasından sonra Anadolu'dan adaya aileler gönderildi.
- Tahrir: Her bölgenin nüfusu, üretimi ve vergisi deftere yazıldı. Bu defterler bugün tarihçi için birinci elden kaynaktır.
- Divan-ı Hümayun: Vezirler padişaha yardımcı olur; divan devlet işlerini görüşür ve davaları karara bağlar.
Toprak gelirine dayanan tımar, hazineden maaş alan kapıkulu ve hizmeti süreklileştiren vakıf da bu düzenin parçalarıdır; işleyişleri "Osmanlı'da Ordu, Hukuk ve Toprak Düzeni" anlatımında.
Sınırları Korumak (1566-1683)
| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 1571 | Kıbrıs alınır; aynı yıl İnebahtı'da donanma ağır yenilgi alır |
| 1606 | Zitvatorok: Avusturya arşidükü Osmanlı padişahıyla eşit sayılır |
| 1639 | Kasr-ı Şirin: İran sınırı büyük ölçüde bugünkü hâline yakın çizilir |
| 1669 | Girit'te Kandiye alınır |
| 1672 | Bucaş: Lehistan'dan Podolya alınır; batıda en geniş sınırlara yaklaşılır |
| 1683 | II. Viyana Kuşatması başarısız olur |
Zitvatorok satırına dikkat: toprak kaybı yoktur ama üstünlük kaybı vardır. Sınavda "Osmanlı'nın Avrupa karşısındaki siyasi üstünlüğünü yitirmeye başladığı" antlaşma olarak sorulur. İnebahtı'dan sonra donanma bir yılda yeniden kuruldu; yenilgi askerî gücü bitirmedi ama Akdeniz'deki dokunulmazlık imajını sarstı.
17. Yüzyılın Sorunları ve Islahatlar
Uzun savaşlar ve artan vergi yükü taşrada bir zincir başlattı: köylü toprağını bırakır → üretim düşer → vergi geliri azalır → hazine daha çok vergi ister. Celali isyanları bu ortamda yayıldı. Coğrafi Keşiflerle ticaret yollarının değişmesi ve Amerika gümüşünün yol açtığı fiyat artışı dış etkendi (ayrıntı: "Avrupa'nın Sömürgeci Politikaları ve Etkileri").
- Kuyucu Murat Paşa: Celali isyanlarını sert yöntemlerle bastırdı.
- IV. Murat: Koçi Bey'in risalesinden yararlanarak düzeni eski hâline getirmeye çalıştı.
- Tarhuncu Ahmet Paşa: Gelir-gider dengesini gösteren bütçe hazırladı.
- Köprülü Mehmet Paşa (1656): Geniş yetkiyle sadrazam oldu, otoriteyi yeniden kurdu.
Bu çözümlerin ortak noktası, var olan düzeni onarmaya yönelik olmalarıdır; buna ıslahat denir. Düzeni kökten değiştirip yerine yenisini koymak ise devrimdir. 17. yüzyıl ıslahatları kişilere bağlı kaldı, uygulayan gidince etkisi azaldı.
Aynı yüzyıllarda ilim de sürdü: Takiyüddin'in İstanbul'da kurduğu rasathane (1577) gök cisimlerini düzenli gözledi, takvim hesapları yaptı; ancak birkaç yıl içinde yıkıldı.
Sık Yapılan Hatalar
1. Sorunları tek nedene bağlamak. Ekonomik, askerî, yönetsel ve dış etkenler bir arada işledi; Coğrafi Keşifler bunlardan yalnız biridir.
2. Kapitülasyonları baştan bir zayıflık göstergesi saymak. Verildiği dönemde Osmanlı güçlüydü ve bunlar tek taraflı olarak kaldırılabiliyordu.
3. Zitvatorok'u toprak kaybı sanmak. Kayıp, eşitlik kabulüyle gelen üstünlük kaybıdır. İlk büyük toprak kaybı 1699 Karlofça'dır ve bu dönemin dışında kalır.
Sınav ipucu: "Mevcut düzeni onarma" ifadesi ıslahatı, "kökten değiştirme" ifadesi devrimi işaret eder.
Sık sorulanlar
İstanbul'un fethinin dünya tarihindeki yeri nedir?
Orta Çağ'ı kapatıp Yeni Çağ'ı başlatan olay kabul edilir; Rönesans'ın ve Coğrafi Keşiflerin hızlanmasında etkili olmuştur.
Zitvatorok Antlaşması neden önemlidir?
1606'da imzalanan bu antlaşmayla Avusturya arşidükü Osmanlı padişahına eşit sayıldı; Osmanlı'nın Avrupa karşısındaki siyasi üstünlüğü sarsılmaya başladı.
Islahat ile devrim arasındaki fark nedir?
Islahat var olan düzeni onarmaya yönelik düzenlemedir; devrim düzeni kökten değiştirip yerine yenisini koyar.