11. Sınıf Gerileme Dönemi Osmanlı — Konu Anlatımı

Bir Antlaşma Defterini Açalım

1683'te II. Viyana Kuşatması başarısız oldu. Ertesi yıl Avusturya, Lehistan ve Venedik Kutsal İttifak'ı kurdu; Rusya da kısa süre sonra katıldı. Osmanlı ilk kez aynı anda dört cephede savaşmak zorunda kaldı. Bu dönemi anlamanın en kolay yolu, imzalanan antlaşmaları bir defterin sayfaları gibi sırayla okumaktır.

Mini soru: Tablo yalnız kayıp mı gösteriyor? Hayır. Prut ve Belgrad kazanımdır. Dönemin doğru özeti "sürekli yenilgi" değil, savunmaya geçmiş ve kaybettiğini geri almaya çalışan bir devlettir.

Sayfaların Arasındaki Ayrıntılar

Belgrad (1739) ve 1740: Arabuluculuğuna karşılık Fransa'ya tanınan kapitülasyonlar 1740'ta süresiz hâle getirildi. Başlangıçta belirli bir hükümdarın saltanatı boyunca geçerli olan ayrıcalık artık her yeni padişahta yenilenmesi gerekmeyen sürekli bir hakka dönüştü.

Küçük Kaynarca (1774): Rus ticaret gemileri Boğazlardan geçme hakkı kazandı; Rusya ileride Ortodoks halk üzerinde söz sahibi olma iddiasına bu antlaşmayı dayanak yaptı. Kırım'ın "bağımsızlığı" uzun sürmedi: Rusya 1783'te Kırım'ı topraklarına kattı. Nüfusunun çoğu Müslüman olan bir toprak ilk kez kaybedilmiş oldu.

Bu gelişmeler dış siyasetin eksenini de değiştirdi. 16. yüzyılda eksen sınırları genişletmekti; 18. yüzyılda kaybedilen toprakları geri almak ve Avrupa devletleri arasındaki dengeden yararlanarak toprak bütünlüğünü korumak öne çıktı. Buna denge siyaseti denir.

Uygulama: Bir Şehrin El Değiştirme Kaydı

Belgrad'ın 18. yüzyıla uzanan kaydını çıkaralım: 1521'de Kanuni alır; 1688'de Avusturya'ya geçer; 1690'da geri alınır; 1717'de yeniden kaybedilir ve 1718 Pasarofça ile Avusturya'da kalır; 1739 Belgrad Antlaşması'yla Osmanlı'ya döner.

Bu kaydı okuyan biri ne söyleyebilir? Birincisi, sınır artık sabit değildir; aynı şehir 51 yıl içinde dört kez el değiştirmiştir. İkincisi, Osmanlı kaybettiği yeri geri alabilecek askerî ve diplomatik güce hâlâ sahiptir. Üçüncüsü, 1739'daki geri alış Fransa'nın arabuluculuğuyla gelmiş ve bedeli 1740 kapitülasyonlarıyla ödenmiştir. Tek bir şehrin kaydı dönemin üç özelliğini birden gösteriyor: savunma, geri alma çabası ve diplomasiye artan bağımlılık.

Lale Devri'nin İki Yüzü (1718-1730)

Pasarofça'dan sonra Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa barışı sürdürmeyi seçti. Bu barış ortamında Avrupa ilk kez yakından ve merakla incelendi.

• Elçilikler: Yirmisekiz Mehmet Çelebi 1720'de Paris'e gönderildi. Elçilerden gördükleri kurumları ve uygulamaları ayrıntılı biçimde rapor etmeleri istendi; bu raporlara sefaretname denir. Amaç Avrupa'yı tanımak ve örnek alınabilecek yenilikleri belirlemekti.
• Matbaa: İbrahim Müteferrika'nın matbaası 1727'de izin aldı, ilk kitap 1729'da basıldı. Başlangıçta dinî kitapların basılmaması, sözlük, tarih ve coğrafya kitaplarının basılması kararlaştırıldı. Elle istinsah aylar sürerken matbaa kısa sürede çok sayıda nüsha üretir.
• Diğerleri: Kütüphaneler, kâğıt ve çini atölyeleri, çiçek aşısı uygulaması, tulumbacı (itfaiye) örgütü.

Dönemin öbür yüzü saray çevresindeki eğlence ve harcamalardı. Halkın geçim sıkıntısı ve İran cephesindeki kayıplar birleşince 1730'da Patrona Halil İsyanı çıktı ve dönem kapandı.

Neden Önce Ordu?

18. yüzyıl yeniliklerinin öncelikle askerî alanda başlamasının nedeni açıktır: devlet kayıplarını savaş meydanında yaşıyordu ve yenilginin nedenini ordunun geri kalmasında gördü.

• I. Mahmut: Humbaracı Ocağı Humbaracı Ahmet Paşa'nın yönetiminde yeniden düzenlendi (1734).
• III. Mustafa ve I. Abdülhamit: 1770'te Rus donanmasının Çeşme'de Osmanlı donanmasını yakmasından sonra deniz subayı yetiştirmek için Mühendishane-i Bahri-i Hümayun (1773) açıldı. Haritacılık ve geometri dersleri verilen, yabancı dilde teknik kitaplardan yararlanılan bu okul, Batı tarzı teknik eğitimin başlangıcıdır.
• Yeni topçu birlikleri kuruldu, yabancı uzmanlardan yararlanıldı.

Yenilikler konusunda iki yaklaşım çatıştı: bir grup Batı'nın tekniğinin alınmasını, öteki mevcut düzenin korunmasını savundu. Maliye ve toprak düzeninde yenilik ise sınırlı kaldı; sorunun kökü dokunulmadan kaldı.

Taşrada Ayanlar, Başkentte Depremler

Merkez, uzak bölgelerde vergi toplama ve asker bulma işlerini yerel nüfuz sahiplerine, yani ayanlara bıraktı. Bu kişiler zamanla kendi bölgelerinde güç kazandı ve merkez otoritesini sınırladı. Savaş ve göçün yoğun olduğu sınır bölgelerinde nüfus azalırken iç bölgeler göç aldı.

Doğal afetler de gündemdeydi. 1755 Lizbon depreminin ardından yıkımın nedenleri Avrupa'da tartışıldı ve doğa olaylarının bilimsel incelenmesi hızlandı. 1766 İstanbul depremi Fatih Camii dahil pek çok yapıyı yıktı; onarım ve yeniden inşa hazine üzerinde ağır bir yük oluşturdu.

Aynı yüzyılın sonunda İngiltere'de başlayan Sanayi Devrimi ise Osmanlı'nın önündeki asıl ekonomik sınav olacaktı: konu "Sanayi Devrimi ve Osmanlı Ekonomisi" anlatımında.

Sık Yapılan Hatalar

1. Daimî elçiliği Lale Devri'ne yazmak. Lale Devri'nde elçiler geçici olarak gönderildi. Avrupa başkentlerinde daimî elçilikler III. Selim döneminde açıldı.

2. Lale Devri'ni yalnız eğlence dönemi saymak. Matbaa, elçilik raporları ve kütüphaneler bu dönemin ürünüdür.

3. Karlofça ile Pasarofça'yı karıştırmak. Karlofça ilk büyük kayıptır (1699); Pasarofça (1718) Lale Devri'ni başlatır.

4. Islahatların başarısızlığını tek nedene bağlamak. Dar kapsam, direnç ve süreklilik eksikliği birlikte işledi.

Sınav ipucu: "İlk kez savaş tazminatı" ifadesi Küçük Kaynarca'yı, "kapitülasyonlar sürekli hâle geldi" ifadesi 1740'ı işaret eder.

Sık sorulanlar