Neden İnanç ile Bilim Birlikte Anılır?
Bugün bilim, sanat ve din ayrı alanlar gibi görünür. Eski Çağ'da böyle değildi: gök cisimlerini izleyen de takvimi hazırlayan da kaydı tutan da çoğu kez rahipti.
Sebep basittir: bilgi üretmek zaman, güç ve destek ister. Eski Çağ'da bu üçünü bir arada bulunduran kurum tapınaktı. Tapınak yalnız ibadet yeri değil, aynı zamanda ambar, okul, arşiv ve gözlemeviydi. Mezopotamya kentlerinde tapınak, ambar ve kayıt tabletinin yan yana bulunması bunu gösterir.
Bilgiyi üreten ve saklayan küçük bir kesim olunca bilgi de o kesimin elinde toplandı. Okuryazar rahip, okuryazar olmayan çoğunluğa göre ayrıcalıklı bir konumdaydı.
İhtiyaçtan Doğan Bilgi
Eski Çağ bilgisi soyut merak değil, çoğu kez somut bir ihtiyaçtan doğar:
- Takvim ve astronomi: Tarımda ekim zamanını bilmek ve dinî törenlerin gününü belirlemek gökyüzünü düzenli izlemeyi gerektirdi. Babilliler bu kayıtları tanrıların isteğini anlamak için tuttu; geriye yüzyıllara yayılan düzenli gözlem verisi kaldı.
- Geometri: Nil her yıl taşınca tarla sınırları silinir, araziler yeniden ölçülüp paylaştırılırdı. Bu zorunluluk Mısır'da alan ve uzunluk hesabını geliştirdi.
- Tıp: Öldükten sonraki yaşam inancı bedeni korumayı gerektirdi; mumyalama sırasında yapılan işlemler organların tanınmasını sağladı.
- Yazı ve sayı: Tapınağa ait tarlaların ürünü ve hayvan sayısı kayda geçirilmek zorundaydı. Akılda tutmanın yetmediği yerde yazı doğdu.
Dört örnekte de amaç dinîdir, ürün bilgidir.
Bugün Hâlâ Kullandığımız Üç Sayı
365: Mısırlılar yılı 30 günlük 12 aya böldü ve sona 5 gün ekledi: 12 × 30 + 5 = 365. Güneş yılına dayanan bu takvim, bugünkü takvimin uzak atasıdır.
60: Sümerlerin 60 tabanlı sayı sistemi saatin 60 dakikasında, dakikanın 60 saniyesinde ve çemberin 360 derecesinde yaşıyor. Neden 60? 60 sayısı 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20 ve 30'a kalansız bölünür; ürün paylaştıran bir kâtip için pratik bir tabandır.
12: Babil gökbilimcileri Güneş'in yıl boyunca önünden geçtiği yıldız kümelerini 12 bölgeye ayırdı. Bu bölümleme gözlem kaydını düzenledi.
Mini soru: Bu üç sayıdan hangisi doğrudan bir tarım ihtiyacına bağlanır? 365. Ekim ve hasadı bilmek için yılın uzunluğunu bilmek gerekir.
Sanat Kimin İçin Yapıldı?
Eski Çağ heykel ve kabartmalarının büyük bölümü tapınaklarda ve mezarlarda bulunmuştur. Bir eserin bulunduğu yer, çoğu kez üretilme amacını da gösterir.
- Tanrılar insan biçiminde düşünüldüğü için insan biçimli tanrı heykelleri yapıldı.
- Ölümden sonra yaşamın sürdüğüne inanıldığı için mezar odaları süslendi, ölünün eşyası, silahı ve yiyeceği yanına kondu. Bugün o eşyalar, dönemin günlük hayatını gösteren en iyi kaynaklardandır.
- Yunan kentlerinde tanrılar adına düzenlenen şenlikler yarışmayı, heykeli, müziği ve tiyatroyu besledi; kent halkı bu şenliklerde bir araya geldi.
Yapılar da öyle: Mısır piramitlerinin dört yüzü ana yönlere yönlendirilmiştir ve taş bloklar son derece düzgün işlenmiştir. Bu, inşaatta gök bilgisi ve geometrinin birlikte kullanıldığını gösterir. Yunan tapınaklarında sütun aralıkları ile yükseklik ve genişlik belirli oranlara göre hesaplandı; güzellik ölçüyle kuruldu.
Yönetim de İnançla Kurulur
Hititler egemenlik altına aldıkları toplumların tanrılarını kendi inanç dünyalarına kattılar; bu yüzden "bin tanrılı halk" diye anılırlar. Bu hem hoşgörü hem akıllı bir yönetim tercihiydi: inancına dokunulmayan topluluk yönetime daha az direnir.
Hitit tapınaklarındaki dualar, fal metinleri ve tören kayıtları kil tabletlere yazıldı. Başkent Hattuşa'da (bugünkü Çorum-Boğazkale) bulunan binlerce tablet, bugün Hitit tarihinin temel kaynağıdır. İnanç için tutulan kayıt, tarihçi için birinci elden belgeye dönüştü.
Uygulama: Eşleştirin
| İnanç ya da ihtiyaç | Doğan bilgi ya da sanat |
|---|---|
| Ekim zamanını bilmek | Takvim |
| Dinî törenin gününü belirlemek | Astronomi |
| Ölümden sonra yaşam | Mumyalama (tıp), mezar sanatı |
| Tapınak mülkünün kaydı | Yazı ve sayı |
| Tanrıların insan biçiminde düşünülmesi | İnsan biçimli heykel |
Tabloyu tersinden okuyun: bir bilgi dalının doğuş amacı ile bilimsel değeri ayrı şeylerdir. Babil gözlemleri tanrıların isteğini anlamak için tutuldu ama sonraki astronomi bu verilere dayandı.
Sık Yapılan Hata
1. "İnanç varsa bilim yoktur" sanmak. Eski Çağ tersini gösterir: bilgi çoğu kez inançtan doğmuştur. Hastalıkların tanrı gazabına bağlandığı bir toplumda bitkilerle tedavi de gelişebilir; iki bilgi biçimi yan yana yürür.
2. Zigguratı yalnız tapınak sanmak. Ziggurat aynı zamanda depo ve gözlem yeriydi; üst katları gök gözleminde, alt katları depolama ve tapınmada kullanıldı. Bu çok işlevlilik konunun ana fikridir.
3. "Çok tanrılı" ile "tek tanrılı" inancı karıştırmak. Doğa olaylarının her birinin ayrı bir tanrıyla açıklandığı inanç biçimi çok tanrılıdır.
4. Mezar buluntusunu yalnız "hazine" sanmak. Tarihçi için değeri altın oluşu değil, dönemin el sanatını, inancını ve toplumsal kademesini göstermesidir.
Sınav ipucu: "Aşağıdakilerden hangisi söylenemez?" kalıbında genellikle "bilim inançtan tamamen bağımsız gelişmiştir" gibi mutlak bir yargı yanlış seçenektir.
Sık sorulanlar
Astronomi dinî bir amaçla doğduysa yine de bilim sayılır mı?
Bir bilginin doğuş amacı ile bilimsel değeri ayrı şeylerdir. Babilliler gökyüzünü tanrıların isteğini anlamak için izledi, ama geriye düzenli gözlem verisi kaldı; sonraki astronomi bu veriye dayanır.
Neden Eski Çağ sanatının çoğu tapınak ve mezarlarda bulunuyor?
Sanat büyük ölçüde inancın hizmetinde üretiliyordu. Ayrıca tapınak ve mezarlar korunaklı yapılardır; günlük hayata ait ahşap ve dokuma eserler zamanla yok olurken buradakiler kalmıştır.
Piramitlerin yönlere göre yerleştirilmesi neyi kanıtlar?
Ana yönü belirlemek gök gözlemi, blokları düzgün işlemek ölçüm ve geometri bilgisi gerektirir. İnanç amaçlı bir yapı, dönemin bilgi düzeyinin de kanıtıdır.