12. Sınıf 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Dünya — 12. Sınıf — Konu Anlatımı

Genel Neden mi, Görünen Neden mi?

28 Haziran 1914'te Saraybosna'da Avusturya-Macaristan veliahdı bir suikastta öldürüldü. Birkaç hafta içinde Avrupa'nın büyük devletleri birbirine savaş ilan etti. Peki bir suikast milyonlarca insanı savaşa sürükleyebilir mi?

Tek başına sürükleyemez. Suikast savaşın görünen nedenidir, yani kıvılcım. Barut ise çok önceden birikmişti. Sanayi Devrimi üretimi büyüttükçe fabrikalar iki şeye muhtaç oldu: ucuz ham madde ve ürünleri satacak pazar. Avrupa devletleri bu ihtiyacı sömürgelerle karşılamaya çalıştı. Geç birliğini kuran Almanya ve İtalya pastadan pay isterken İngiltere ve Fransa elindekini korumak istedi. Bu yarış silahlanmayı ve blokları doğurdu:

Sınavda "genel neden" sorulursa cevap sömürge ve pazar yarışıyla büyüyen rekabettir; suikast yalnızca başlatan olaydır.

Savaştan Önce Kaybedilenler: 1911-1913

Osmanlı Devleti büyük savaşa girmeden önce iki savaşta ağır kayıp vermişti.

Trablusgarp'ta genç subayların, aralarında Mustafa Kemal'in de bulunduğu gönüllülerin yerel halkla birlikte direnişi örgütlediği bilinir. Denizden ulaşım İtalyan donanması yüzünden kesilmişti; İngiltere de denetimindeki Mısır'dan asker geçişine izin vermiyordu. Direniş bu yüzden uzun süre sürdürülemedi.

Mini soru: İkinci Balkan Savaşı'nda Osmanlı neden kısa sürede Edirne'yi geri alabildi? Çünkü Balkan devletleri kazandıkları toprakları paylaşamayıp birbirine düşmüştü; Bulgaristan'ın dikkati başka cephelerdeydi.

Osmanlı Neden Savaşa Girdi?

Balkan yenilgilerinden sonra yöneticiler iki şeyden korkuyordu: yalnız kalmak ve kalan toprakları da kaybetmek. Almanya ile 2 Ağustos 1914'te gizli bir ittifak imzalandı. Almanya'dan gelen Goeben ve Breslau gemileri Yavuz ve Midilli adlarıyla Osmanlı donanmasına katıldı ve Ekim 1914'ün sonunda Karadeniz'de Rus kıyılarını bombaladı. Böylece Osmanlı Devleti İttifak Devletleri yanında savaşa girmiş oldu.

Beklenti, kısa sürecek bir savaşta kaybedilen toprakları geri almak ve güçlü bir müttefikle yalnızlıktan kurtulmaktı. Savaş ise dört yıl sürdü.

Cepheleri Üç Sepete Ayırmak

Cepheleri ezberlemek yerine niteliklerine göre ayırmak daha kolaydır:

Çanakkale'nin önemi yalnız askerî değildir. İtilaf Devletleri boğazları geçip İstanbul'a ulaşmayı ve Rusya'ya yardım götürmeyi amaçlıyordu. Geçemedikleri için Rusya yalnız kaldı; bu durum 1917'de Rusya'daki ihtilali hızlandıran etkenlerden biri sayılır.

1917-1918: Savaşı Değiştiren İki Gelişme

Birincisi, Rusya'nın savaştan çekilmesidir. İhtilal sonrası yönetim Mart 1918'de Brest-Litovsk Antlaşması'nı imzaladı ve Kars, Ardahan, Batum Osmanlı'ya geri bırakıldı. İkincisi, ABD'nin Nisan 1917'de İtilaf yanında savaşa girmesidir.

ABD Başkanı Wilson Ocak 1918'de barışın çerçevesini çizen on dört maddelik ilkelerini açıkladı. Öne çıkan maddeler şunlardı: gizli antlaşmalara son verilmesi, halkların kendi geleceğini belirlemesi ve Osmanlı Devleti'nin Türk çoğunluklu bölgelerinde egemenliğinin tanınması. Savaş sonunda bu ilkelerin büyük bölümü galip devletlerin çıkarları karşısında uygulanmadı.

Mondros ile Sevr Arasındaki Hukuki Fark

30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması savaşı durdurdu ama barış getirmedi. Ordunun terhis edilmesi ve silahlara el konulması istendi; amaç olası bir direnişi baştan zayıflatmaktı. 7. madde galip devletlere güvenliklerini tehdit eden bir durumda herhangi bir stratejik yeri işgal etme hakkı tanıdı. Bu belirsiz ifade, işgallere hukuki kılıf oldu.

10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması ise hiç yürürlüğe girmedi. Neden? Bir antlaşmanın yürürlüğe girmesi için meclis onayı gerekir; Osmanlı Mebusan Meclisi o sırada dağılmış olduğu için antlaşma onaylanmadı. Millî Mücadele de onu fiilen uygulanamaz kıldı.

İşgaller karşısında toplum ikiye ayrıldı. Mitingler, işgalleri protesto edip kamuoyu oluşturmayı amaçlıyordu. Cemiyetler de iki gruba ayrılır:

• Millî varlığa yararlı: Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri, Redd-i İlhak Cemiyeti
• Millî varlığa zararlı: Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti, İngiliz Muhipleri Cemiyeti

İşgallere karşı ilk silahlı karşılığı ise Kuvayımilliye verdi: merkezî komutası ve düzenli ikmali olmayan, halkın kendi olanaklarıyla kurduğu bölgesel direniş birlikleri.

Sınavda Düşülen Tuzaklar

Yanılgı 1: Suikastı savaşın genel nedeni sanmak. Uzun süreli rekabet genel nedendir; suikast yalnız başlatıcıdır.

Yanılgı 2: Kanal Cephesi'ni savunma cephesi saymak. Osmanlı orada İngiltere'nin elindeki Süveyş Kanalı'nı almak için saldırdı; taarruz cephesidir.

Yanılgı 3: Sevr'in bir süre uygulandığını düşünmek. İmzalandı ama onaylanmadığı için hukuken yürürlüğe girmedi.

Kaynak ipucu: 1919'a ait yerel gazeteleri tarayan bir öğrenci birinci el kaynak kullanıyordur; değeri, olayın yaşandığı günlerin tepkisini doğrudan göstermesidir.

Sık sorulanlar