1989-1991: Bir Duvar, Bir Bayrak
9 Kasım 1989'da Berlin Duvarı yıkıldı. İki yıl sonra, 25 Aralık 1991 akşamı Moskova'daki Kremlin'den Sovyet bayrağı indirildi; ertesi gün Sovyetler Birliği'nin dağılması resmîleşti. 1945'ten beri süren iki kutuplu düzen sona ermişti.
Sonra ne oldu? Önce ABD'nin tek süper güç olarak kaldığı tek kutuplu bir görünüm doğdu. Zamanla Avrupa Birliği, Çin, Hindistan ve yeniden güçlenen Rusya gibi merkezlerin yükselmesiyle çok merkezli bir yapıya doğru arayış başladı.
| Dönem | Uluslararası düzen |
|---|---|
| 1945-1991 | İki kutuplu |
| 1991 sonrası | Önce tek kutuplu görünüm, ardından çok merkezli arayış |
Yeni Komşular, Yeni Olanaklar
Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla Orta Asya ve Kafkasya'da bağımsız cumhuriyetler kuruldu. Türkiye için bu, tarihsel ve kültürel bağların bulunduğu ülkelerle doğrudan ilişki kurma olanağıydı. Türkiye, Azerbaycan'ın bağımsızlığını 9 Kasım 1991'de tanıyan ilk ülke oldu; aynı yıl Orta Asya'daki Türk cumhuriyetlerini de tanıdı. 1992'de kurulan Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA), bu ülkelerde kalkınma projeleri yürütmeye başladı. Aynı yıl başlayan bir programla bu ülkelerden gelen binlerce öğrenci Türkiye'deki üniversitelerde okudu.
Dört Kavram Kartı
1. Bilgi toplumu: Tarım toplumunda toprak, sanayi toplumunda sermaye belirleyiciydi. Üretimde bilginin en önemli kaynak hâline geldiği topluma bilgi toplumu denir. Yazılım, tasarım ve araştırma, fabrikadaki makine kadar değer üretir.
2. Dijital bölünme: Bilgi teknolojilerine erişimdeki eşitsizliktir. Hızlı internete ve bilgisayara erişemeyen öğrenci, uzaktan eğitim döneminde bunu açıkça yaşadı.
3. Yumuşak güç: Zorlama yerine çekim yoluyla kurulan etkidir. Araçları kültür, eğitim, insani yardım ve örnek olma gücüdür. TİKA'nın projeleri, Türkiye bursları ve 2009'da faaliyete başlayan Yunus Emre Enstitüsü bu aracın örnekleridir.
4. Çok yönlü dış politika: Yirmi birinci yüzyılda Türkiye birden çok bölgeyle ilişkisini geliştirmeye yöneldi. Gerekçe, tek bir bölgeye bağımlılığın riskini azaltmaktır. Enerji hatlarının Türkiye üzerinden geçmesi de bu yaklaşımı güçlendirdi; 2006'da açılan Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattı ilk büyük örnektir.
Küreselleşmenin boyutları sorulduğunda da kartları hatırlayın: süreç yalnız ekonomik değil; kültür, iletişim ve siyaseti birlikte kapsar.
Sınır Tanımayan Sorunlar
Yeni dönemin güvenlik tehditleri devletler arası savaşla sınırlı değildir:
- Salgın: Dünya Sağlık Örgütü 11 Mart 2020'de COVID-19'u küresel salgın ilan etti. Yoğun uluslararası ulaşım ve kalabalık kentler salgının hızla yayılmasını kolaylaştırdı.
- Kitlesel göç: Savaş ve çatışma bölgelerinden komşu ülkelere büyük göç dalgaları yaşandı. 2011'den sonra Suriye'deki iç savaştan kaçanların önemli bir kısmına Türkiye ev sahipliği yaptı. Göç alan ülkelerde barınma, sağlık ve eğitim hizmetleri ek yük altına girer; uyum politikaları zorunlu hâle gelir.
- İklim değişikliği: 2015 Paris Anlaşması sera gazı salımını azaltmayı hedefledi; Türkiye anlaşmayı 2021'de onayladı.
- Terör ve siber saldırı: Sınır tanımaz; tek bir ülkenin önlemiyle çözülemez.
Bu sorunların ortak özelliği nedir? Hiçbiri tek devletin çabasıyla çözülemez; uluslararası iş birliği gerektirir.
Hangi Kavram?
Dört kısa durum, dört kavram. Önce kendiniz eşleştirin:
- Bir ülke, deprem yaşayan başka bir ülkeye arama-kurtarma ekibi ve sahra hastanesi gönderiyor.
- Aynı ilde bir köyde internet yok, ilçe merkezinde fiber bağlantı var.
- Bir şirketin en değerli varlığı fabrikası değil, geliştirdiği yazılım ve patentleri.
- Bir ülke Avrupa, Orta Asya, Afrika ve Latin Amerika'da aynı anda yeni büyükelçilikler açıyor.
Cevaplar: (1) yumuşak güç, (2) dijital bölünme, (3) bilgi toplumu, (4) çok yönlü dış politika. Dördüncüde tuzak şudur: çok sayıda büyükelçilik tek başına yumuşak güç değildir; ilişkileri birden çok bölgeye yaymanın aracıdır.
Uluslararası Örgütlerin Gücü ve Sınırı
Birleşmiş Milletler 2015'te 2030'a kadar ulaşılması hedeflenen 17 sürdürülebilir kalkınma hedefi belirledi: yoksulluk, eğitim, eşitlik, temiz enerji, iklim ve daha fazlası. Hedeflerin ortak yönü, kalkınmayı çevre ve toplumsal eşitlikle birlikte gözetmektir.
Ama örgüt kararlarının etkisi, üye devletlerin uygulama iradesine bağlıdır. Güvenlik Konseyi'nde beş daimi üyenin veto yetkisi, bu sınırın en görünür örneğidir: daimi üyelerden biri karşı çıkarsa bağlayıcı karar alınamaz.
Bir Haberi Sınamak
İnternet bilgiye erişimi kökten değiştirdi ama yeni bir sorun doğurdu: herkes içerik üretebildiği ve doğruluk denetlenmediği için bilgi kirliliği arttı. Ödev hazırlarken internette birbirine zıt iki bilgi bulduğunuzu düşünün. İzlenecek yol:
- Kaynağı kim yazmış? Kurumsal ve bilinen bir yayın mı, adı belirsiz bir hesap mı?
- Tarih var mı? Eski bir bilgi yeniymiş gibi dolaşıyor olabilir.
- Başka bağımsız kaynaklar aynı bilgiyi veriyor mu?
- Resmî istatistik ya da birinci el belge gösterilmiş mi?
Karşıt bilgiler karşısında doğru davranış, ilk bulduğunu kabul etmek değil, kaynakları karşılaştırıp güvenilirliğini sınamaktır.
Sık Karıştırılanlar
Yanılgı 1: Bilgi toplumunu "internet kullanan toplum" sanmak. Ölçüt teknolojiyi kullanmak değil, üretimde bilginin temel kaynak olmasıdır.
Yanılgı 2: 1991'den sonraki tek kutuplu görünümü kalıcı saymak. Yeni güç merkezleriyle birlikte çok merkezli bir yapıya doğru arayış başladı.
Yanılgı 3: Yumuşak gücü askerî güçle karıştırmak. Yumuşak güç zorlamaz, çeker.
Sık sorulanlar
Bilgi toplumu ne demek?
Tarım toplumunda toprak, sanayi toplumunda sermaye belirleyiciydi. Bilgi toplumunda üretimin temel kaynağı bilgidir.
Yumuşak güç nedir?
Zorlama yerine çekim yoluyla kurulan etkidir; araçları kültür, eğitim, insani yardım ve örnek olma gücüdür.
SSCB'nin dağılması Türkiye için hangi olanağı doğurdu?
Orta Asya ve Kafkasya'da bağımsızlığını kazanan, Türkiye ile tarihsel ve kültürel bağları bulunan cumhuriyetlerle doğrudan ilişki kurma olanağı doğdu.