Bir Tablonun Hikâyesi: 1, 2, 1
Sınavda karşınıza şöyle bir tablo çıkabilir:
| Yıl | Mecliste temsil edilen parti sayısı |
|---|---|
| 1923 | 1 |
| 1924 | 2 |
| 1926 | 1 |
Sayı neden önce arttı, sonra yeniden azaldı? Bu soruyu cevaplayabiliyorsanız konunun yarısını biliyorsunuz demektir. Tablodan çıkarılabilecek en dikkatli yargı şudur: çok partili hayata geçiş denendi ama kalıcı olamadı. "Muhalefet yasaklanmıştı" gibi bir yargı ise tablonun söylemediği bir bilgidir; ilk aşamada muhalefet partisi kurulabilmişti.
1923-1925: İlk Parti ve İlk Muhalefet
Mustafa Kemal, Halk Fırkası'nı 9 Eylül 1923'te kurdu. Parti 1924'te Cumhuriyet Halk Fırkası adını aldı. Başlangıçta meclisteki tek partiydi.
17 Kasım 1924'te Kâzım Karabekir, Ali Fuat (Cebesoy), Rauf (Orbay) ve Refet (Bele) gibi Millî Mücadele'nin önde gelen komutanları Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı kurdu. Program liberal bir ekonomi anlayışını savunuyor, inkılapların daha yavaş yapılmasını istiyordu. Tablodaki 2 rakamı bu partidir.
Şubat 1925'te Doğu Anadolu'da Şeyh Sait İsyanı çıktı. Hükûmet 4 Mart 1925'te Takrir-i Sükûn Kanunu'nu çıkardı; bu kanun hükûmete olağanüstü yetkiler veriyordu. İsyanla bağlantılı görülen Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Haziran 1925'te kapatıldı. İşte tablodaki 1'e dönüş.
1926: Hedefte Cumhurbaşkanı
Haziran 1926'da Mustafa Kemal'in İzmir ziyareti sırasında ona suikast düzenleneceği ortaya çıkarıldı. Girişim gerçekleşmeden önlendi, sorumlular İstiklal Mahkemesi'nde yargılandı. Olay, yeni rejime yönelik muhalefetin yalnız isyan biçiminde değil, doğrudan lidere yönelik olarak da örgütlenebildiğini gösterdi.
Ertesi yıl, 15-20 Ekim 1927'de Mustafa Kemal Cumhuriyet Halk Fırkası kurultayında Nutuk'u okudu. Nutuk, 19 Mayıs 1919'dan 1927'ye kadar olan olayları kendi ağzından anlatır. Bu yüzden birinci el kaynaktır; ama bir tarafın bakış açısını yansıttığını unutmadan, başka kaynaklarla birlikte okunur.
1930: İkinci Deneme
12 Ağustos 1930'da, Mustafa Kemal'in isteğiyle Ali Fethi (Okyar) Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kurdu. Amaç meclise denetleyici bir muhalefet kazandırmaktı. Ancak parti kısa sürede inkılaplara karşı olan çevrelerin toplandığı bir yere dönüştü; mitinglerde gerginlikler yaşandı.
Fethi Bey, Mustafa Kemal'in karşısında bir parti yönetmek istemediğini söyleyerek partiyi 17 Kasım 1930'da kendisi feshetti. Böylece ikinci deneme de yalnızca üç ay kadar sürdü.
23 Aralık 1930'da Menemen'de bir grup, rejim karşıtı sloganlarla ayaklandı ve olayı bastırmaya gelen yedek subay öğretmen Kubilay'ı şehit etti. Olay kamuoyunda büyük tepki uyandırdı ve inkılapların toplumun her kesiminde aynı hızla benimsenmediğini gösterdi.
Katılım Genişliyor: Kadınların Siyasi Hakları
Çok partili denemeler geri çekilirken seçme ve seçilme hakkı adım adım genişledi:
- 3 Nisan 1930: belediye seçimlerinde kadınlara seçme ve seçilme hakkı
- 26 Ekim 1933: muhtarlık ve ihtiyar heyeti seçimlerinde
- 5 Aralık 1934: milletvekili seçimlerinde
8 Şubat 1935 seçimleriyle meclise giren kadın milletvekillerinin sayısı, bir ara seçimle birlikte 18'e ulaştı. Karşılaştırma için: Fransa'da kadınlar bu hakkı 1944'te, İsviçre'de federal düzeyde 1971'de kazandı.
Mini soru: Parti sayısı azalırken seçmen sayısı artıyorsa, bu durum "demokratikleşme durdu" diye mi okunmalı? Hayır; tek bir göstergeden genel yargıya varılmaz. Parti sayısı siyasi rekabeti, seçmen sayısı katılımı ölçer.
Bir ayrıntı daha: bu dönemde seçimler iki dereceliydi. Seçmenler önce ikinci seçmenleri belirliyor, milletvekillerini onlar seçiyordu. Tek dereceli seçime ancak 1946'da geçildi.
Olayları Zincire Dizmek
Bu konuda olayları tek tek ezberlemek yerine iki zincir kurun. Her halkanın bir öncekinin sonucu, bir sonrakinin sebebi olduğunu göreceksiniz.
| Birinci zincir (1924-1925) | İkinci zincir (1930) |
|---|---|
| Muhalefet partisi kuruldu | Muhalefet partisi Mustafa Kemal'in isteğiyle kuruldu |
| Doğuda isyan çıktı | Rejim karşıtları partiye yöneldi |
| Takrir-i Sükûn ile olağanüstü yetki | Kurucu partiyi feshetti |
| Parti hükûmet kararıyla kapandı | Aralık'ta Menemen Olayı yaşandı |
İki zincirin ortak sonucu nedir? Rejim, inkılaplara karşı hareketlere zemin hazırladığı düşünülen siyasi rekabeti ertelemeyi seçti. Çok partili hayata kalıcı geçiş 1946'yı buldu. Sınavda "çok partili hayata geçişin ertelenmesinde etkili olan" diye sorulan şey budur: partinin, amacı dışındaki çevrelerce kullanılması.
Yeni devletin kurumları da aynı yıllarda yerine oturdu. 20 Nisan 1924'te kabul edilen anayasa meclis, cumhurbaşkanı, bakanlar kurulu ve bağımsız mahkemelerin görevlerini tek metinde tanımladı. Kurumların birlikte kurulması, yönetimin kişilere değil kurallara dayanmasını amaçlıyordu.
Sık Yapılan Hatalar
Sık yapılan hata 1: Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın devlet tarafından kapatıldığını sanmak. Partiyi kurucusu Fethi Bey kendisi feshetmiştir.
Sık yapılan hata 2: Menemen Olayı'nı partinin kapanma sebebi sanmak. Tarihler bunu çürütür: parti 17 Kasım'da kapandı, Menemen 23 Aralık 1930'da yaşandı.
Üçüncü karışıklık iki muhalefet partisinin kapanış biçimidir. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası bir isyanın ardından hükûmet kararıyla, Serbest Cumhuriyet Fırkası ise kurucusunun kararıyla kapandı. Soruda "kendi isteğiyle" ifadesi görürseniz aranan parti 1930'dakidir.
Dönem 10 Kasım 1938'de Atatürk'ün ölümüyle kapanır; ertesi gün meclis İsmet İnönü'yü cumhurbaşkanı seçti.
Sık sorulanlar
Türkiye'de kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını ne zaman kazandı?
5 Aralık 1934'te. Belediye seçimlerinde 1930'da, muhtarlık seçimlerinde 1933'te hak tanınmıştı; 1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili meclise girdi.
Takrir-i Sükûn Kanunu neden çıkarıldı?
Şubat 1925'te başlayan Şeyh Sait İsyanı'nı bastırmak için. 4 Mart 1925'te çıkarılan kanun hükûmete olağanüstü yetkiler verdi.
Serbest Cumhuriyet Fırkası nasıl kapandı?
Rejim karşıtlarının partiye yönelmesi üzerine kurucusu Fethi Bey tarafından 17 Kasım 1930'da feshedildi.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı kimler kurdu, neyi savunuyordu?
17 Kasım 1924'te Kâzım Karabekir, Ali Fuat (Cebesoy), Rauf (Orbay) ve Refet (Bele) gibi Millî Mücadele komutanları kurdu. Liberal ekonomiyi ve inkılapların daha yavaş, aşamalı yapılmasını savunuyordu; Haziran 1925'te kapatıldı.
Nutuk neden birinci el kaynak sayılır?
Olayları yöneten kişi tarafından, 1919-1927 arasını kendi ağzından anlatarak 1927'de okunduğu için. Yine de bir tarafın bakış açısını yansıttığından başka kaynaklarla karşılaştırılarak okunur.
Menemen Olayı neden önemlidir?
23 Aralık 1930'da yaşanan rejim karşıtı ayaklanmada yedek subay öğretmen Kubilay şehit edildi. Olay, inkılapların toplumun her kesiminde aynı hızla benimsenmediğini gösterdi.