8. Sınıf Atatürk'ün Ölümü ve Sonrası — Konu Anlatımı

Etnografya Müzesi'ndeki 15 Yıl

Atatürk 10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05'te Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetti. Naaşı Ankara'ya getirildi ve 21 Kasım 1938'de geçici olarak Etnografya Müzesi'ne konuldu. Anıtkabir'e taşınması 10 Kasım 1953'ü buldu.

Arada geçen 15 yıl bu konunun tamamıdır: Türkiye bir dünya savaşının kıyısında durdu, ekonomisi sarsıldı, köylere yeni bir okul modeli götürdü, çok partili hayata geçti ve bir askerî ittifaka katıldı. Bu anlatım o yılları sırayla açıyor.

1938: Devlet Nasıl Devam Etti?

Ertesi gün, 11 Kasım 1938'de TBMM İsmet İnönü'yü oy birliğiyle ikinci cumhurbaşkanı seçti. Makam bir gün bile boş kalmadı, anayasanın gösterdiği yol izlendi. Kurulan devletin tek kişiye bağlı olmadığını gösteren önemli bir işaretti.

Mini soru: Cumhurbaşkanını meclisin seçmesi hangi ilkenin işlediğini gösterir?

Cevap: Egemenlik millete, yani onun temsilcisi olan meclise aittir. Bu cumhuriyetçiliktir.

1939-1945: Savaşın Kıyısında

II. Dünya Savaşı 1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'ya saldırmasıyla başladı. Türkiye'nin amacı savaşa girmemekti; bunun için iki tarafla da anlaşma yaptı:

• Ekim 1939: İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım antlaşması.
• Haziran 1941: Almanya ile saldırmazlık antlaşması. Alman ordusu Bulgaristan'a, yani Türk sınırına dayanmıştı.
• 1943: Adana ve Kahire görüşmelerinde Müttefiklerin savaşa girme çağrılarına, ordunun donanımının yetersiz olduğu gerekçesiyle zaman kazandıran cevaplar verildi.

Türkiye savaşın neredeyse tamamında fiilen tarafsız kaldı. 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti ama cepheye asker göndermedi. Neden? Kurulacak Birleşmiş Milletler'in San Francisco konferansına, 1 Mart 1945'ten önce Mihver devletlerine savaş ilan etmiş ülkeler çağrılacaktı. Türkiye böylece BM'nin kurucu üyesi oldu.

Savaşa Girmeyen Bir Ülkenin Savaş Ekonomisi

Türkiye savaşa girmedi ama savaşa hazır bekledi. Tarlada çalışacak yüz binlerce genç yıllarca askerde kaldı, üretim düştü, ithalat durdu, fiyatlar hızla yükseldi. Devletin cevapları şunlardı:

• Millî Korunma Kanunu (18 Ocak 1940): Devlete temel ihtiyaç maddelerinin üretimini, dağıtımını ve fiyatını düzenleme yetkisi verdi; karaborsayla mücadelenin aracıydı.
• Ekmek karnesi (1942): Büyük şehirlerde ekmek kişi başına sınırlı miktarda verildi.
• Varlık Vergisi (11 Kasım 1942): Savaş yıllarında büyük kazanç elde edenlerden bir defaya mahsus alınan olağanüstü vergi. Uygulamada gayrimüslim yükümlülere daha yüksek miktarlar biçildiği için adaletsiz bulunmuş ve eleştirilmiştir.
• Toprak Mahsulleri Vergisi (1943): Üreticiden ürünün bir bölümü para yerine mal olarak alındı.

Köy Enstitüleri: Köyün Öğretmeni Köyden

17 Nisan 1940'ta Köy Enstitüleri kuruldu. Köylerden seçilen başarılı çocuklar enstitüde yetişip köylerine öğretmen olarak döndü; derslerin yanında tarım, marangozluk ve yapı işleri de öğrendiler. Amaç, çoğunda okul bulunmayan binlerce köyün öğretmen sorununu köyün kendi çocuklarıyla çözmekti. Enstitüler 1954'te öğretmen okullarına dönüştürülerek kapatıldı.

1945-1950: Tek Partiden Çok Partiye

Savaşı demokrasilerin kazanması, BM Antlaşması'nın imzalanması ve savaş yıllarının ekonomik sıkıntısı, değişim isteğini güçlendirdi. 7 Haziran 1945'te Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan meclise Dörtlü Takrir'i verdi; demokratik hak ve özgürlüklerin genişletilmesini istediler. Takrir reddedildi ama kapı açılmıştı:

1. 1945: Millî Kalkınma Partisi kuruldu.
2. 7 Ocak 1946: Demokrat Parti kuruldu.
3. 1946 seçimi: açık oy, gizli sayım yöntemiyle yapıldı; CHP kazandı.
4. 14 Mayıs 1950: gizli oy, açık sayımla yapılan seçimi Demokrat Parti kazandı; iktidar ilk kez seçimle el değiştirdi.

1947-1952: Batı'ya Yaslanmak

Savaştan sonra Sovyetler Birliği, Boğazlar'da üs ve Kars-Ardahan'da toprak talep etti. Türkiye yalnız kalmamak için Batı'ya yöneldi: Truman Doktrini (1947) ile askerî, Marshall Planı (1948) ile ekonomik yardım aldı. 1950'de Kore'ye asker gönderdi ve 18 Şubat 1952'de NATO üyesi oldu. Bir yıl sonra, 1953'te naaş Anıtkabir'e taşındığında Türkiye'nin iç ve dış siyaseti 1938'dekinden çok farklıydı.

Sık Yapılan Hatalar

• "1945'te savaş ilan edildiğine göre Türkiye savaştı." İlan siyasi bir adımdı; Türk askeri çatışmaya girmedi.
• "Anıtkabir 1938'de yapıldı." Proje yarışması 1941-1942'de yapıldı ve Emin Onat ile Orhan Arda'nın tasarımı seçildi; temel 1944'te atıldı, naaş 1953'te taşındı.
• "Millî Korunma Kanunu bir vergidir." Hayır; fiyat ve dağıtımı düzenleyen bir yetki kanunudur. Vergi olanlar Varlık Vergisi ile Toprak Mahsulleri Vergisidir.

LGS ipucu: Bu ünitede sorular çoğu zaman bir tanımdan kanunu bulmanızı ister ("karaborsayı önlemek için çıkarılan kanun" → Millî Korunma) ya da bir olay dizisinin hangi süreci gösterdiğini sorar (Dörtlü Takrir → Demokrat Parti → 1950 seçimi = çok partili hayata geçiş).

Sık sorulanlar