8. Sınıf Demokratikleşme Çabaları — Konu Anlatımı

Bir Yanılgıyla Başlayalım

"Cumhuriyet'in ilk yıllarında tek parti vardı; demek ki muhalefet istenmiyordu." Bu cümle kulağa mantıklı geliyor ama iki olgu onu çürütür: 1924'te ve 1930'da iki muhalefet partisi kuruldu, ikincisi doğrudan Atatürk'ün isteğiyle. Bu konu, iki denemenin neden kısa sürdüğünü ve buna rağmen neyi değiştirdiğini anlatır.

Önce kavram: muhalefet, iktidardaki partinin karşısında durup hükûmeti denetleyen, eleştiren ve seçimde ona rakip olan gruptur. Tek partili mecliste de milletvekilleri hükûmete soru sorabilir; ama farklı bir programla iktidara aday olamaz. Fark budur.

Anayasalar Ne Diyordu?

Her ikisinde de egemenlik millete aittir. Çok partili hayatın zemini bu ilkedir: millet farklı görüşler arasından seçim yapabilmelidir.

Birinci Deneme: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

17 Kasım 1924'te Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy ve Rauf Orbay gibi Millî Mücadele'nin tanınmış isimleri tarafından kuruldu. Daha serbest bir ekonomi ve daha yavaş bir değişim savunuyordu.

Üç ay sonra, Şubat 1925'te Doğu Anadolu'da Şeyh Sait İsyanı çıktı. Hükûmet Takrir-i Sükûn Kanunu'nu çıkardı. Bazı parti üyelerinin isyanla bağlantılı görüldüğü ve partinin rejim karşıtlarına sığınak olduğu gerekçesiyle parti Haziran 1925'te hükûmet kararıyla kapatıldı. Ömrü 7 aya bile ulaşmadı.

İsyanın dış politikaya da bedeli oldu: ordu doğuda uğraşırken Musul görüşmelerinde Türkiye'nin eli zayıfladı. 1926'da İzmir'de Atatürk'e yönelik bir suikast girişimi ortaya çıkarıldı; yargılananlar arasında kapatılan partinin bazı eski üyeleri de vardı.

İkinci Deneme: Serbest Cumhuriyet Fırkası

1929 dünya ekonomik bunalımı Türkiye'yi de sarstı ve hükûmeti eleştirecek bir ses gerekti. Atatürk, yakın arkadaşı Fethi Okyar'dan bir parti kurmasını istedi. Parti 12 Ağustos 1930'da kuruldu.

Kısa sürede büyük kalabalıklar topladı; ama mitinglerde inkılaplara karşı olanlar da partinin çevresinde toplanmaya başladı. Fethi Okyar, Atatürk'le karşı karşıya gelmek istemediği için partiyi 17 Kasım 1930'da kendisi kapattı. Ömrü 100 günü bulmadı.

Bir ay sonra, 23 Aralık 1930'da Menemen'de rejim karşıtı bir grup ayaklandı; yedek subay öğretmen Kubilay şehit edildi. Olay, rejim karşıtı hareketlerin hâlâ güçlü olduğunu gösterdi ve kalıcı çok partili hayat 1946'ya kadar ertelendi.

İki Denemeyi Yan Yana Koyun

Ortak sonuç: iki parti de rejim karşıtlarının toplandığı bir alana dönüştü ve kapandı. Ortak kazanım: toplum muhalefet, miting ve seçim kavramlarıyla tanıştı. Bu deneyim, 1946'daki geçişin zeminini hazırladı.

Neden Tutmadı? Üç Sebep

Aynı soruyu bir kez de öğrencinin gözüyle soralım: Atatürk istediği hâlde neden iki deneme de bir yılı bile doldurmadı?

1. İnkılaplar çok yeniydi. 1924'te halifelik kaldırılalı birkaç ay, 1930'da harfler değişeli iki yıl olmuştu. Yeniliklere karşı olanlar, kendi partileri olmadığı için muhalefet partisini araç olarak kullandı.
2. Siyasi deneyim azdı. Toplum yüzyıllarca padişahla yönetilmişti; "hükûmeti eleştirmek" ile "rejime karşı çıkmak" arasındaki ayrım henüz yerleşmemişti.
3. Ekonomi zordu. 1929 bunalımının yarattığı hoşnutsuzluk, 1930'daki mitinglerde öfkeye dönüştü.

Bu üç sebep, 1945'ten sonra zayıfladı: inkılaplar yirmi yıllık olmuş, yeni bir kuşak yetişmiş, dünyada demokrasiler savaşı kazanmıştı. Bu yüzden üçüncü deneme kalıcı oldu.

Kadınların Siyasi Hakları: Dört Basamak

1. 1930: belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı.
2. 1933: muhtarlık ve ihtiyar heyeti seçimlerinde hak.
3. 1934: milletvekili seçme ve seçilme hakkı (5 Aralık 1934).
4. 1935: genel seçimde 18 kadın milletvekili meclise girdi.

Bu tarihler birçok Avrupa ülkesinden öncedir: Fransa'da kadınlar oy hakkını 1944'te, İsviçre'de federal düzeyde 1971'de kazandı.

Sık Yapılan Hatalar

• İki partinin kapanışını aynı sanmak. Terakkiperver hükûmet kararıyla, Serbest Cumhuriyet kurucusunun kararıyla kapandı. Sınavda bu ayrım sorulur.
• 1935'i hakkın verildiği yıl sanmak. Hak 1934'te tanındı; 1935, ilk kadın milletvekillerinin seçildiği yıldır.
• Menemen'i Şeyh Sait'le karıştırmak. Şeyh Sait 1925'te doğuda, Menemen 1930'da batıda oldu; Menemen, Serbest Fırka kapandıktan sonradır.

LGS İpucu

"Bir tarihçinin yorumundan" ya da "Atatürk'ün görüşünden" başlıklı bir metin gelirse sorulan çoğunlukla bir çıkarımdır: "Atatürk muhalefetin varlığını milletin yararına görüyordu" gibi. Metinde dayanağı olmayan "Atatürk tek partiyi kalıcı görüyordu" türü yargılar çeldiricidir. Zaman şeridi sorularında da sırayı kurun: 1924 parti → 1925 isyan ve kapanış → 1926 suikast girişimi → 1930 parti, kapanış ve Menemen.

Sık sorulanlar