Savaş Bitti, Barış Gelmedi
1945'te silahlar sustu ama dünya bu kez ikiye bölündü. Savaştan iki süper güç çıktı: ABD ve Sovyetler Birliği. İkisi arasında doğrudan sıcak çatışmaya dönüşmeyen bu uzun gerilim dönemine Soğuk Savaş denir.
Neden "soğuk"? Çünkü iki süper güç birbirine hiç ateş açmadı. Rekabet silahlanma, ittifaklar, propaganda, uzay yarışı ve başka ülkelerde yaşanan vekâlet savaşları üzerinden yürüdü. 1949'da NATO, 1955'te Varşova Paktı kuruldu; 1961'de yükselen Berlin Duvarı bölünmenin simgesi oldu.
Türkiye bu yeni dünyada nerede duracaktı? Cevap, dışarıdan gelen beş dalganın içerideki izinde saklı.
Dalga 1: Sovyet Talepleri
Dışarıda: 1945'te Sovyetler Birliği Boğazlarda üs ve doğu illeri üzerinde
talepte bulundu.
İçeride: Türkiye Batı'ya yöneldi.
ABD 1947'de Truman Doktrini ile Türkiye ve Yunanistan'a askerî ve ekonomik destek verdi; gerekçe Sovyet etkisinin yayılmasını sınırlamaktı. 1948'de başlayan Marshall Planı ise savaşta yıkılan Avrupa ekonomilerini onarıp siyasi istikrarı sağlamayı amaçlıyordu; Türkiye de bu programa dâhil edildi.
Dalga 2: Kore Savaşı
Dışarıda: Haziran 1950'de Kuzey Kore güneye saldırdı; Birleşmiş Milletler
üye devletleri Güney Kore'ye yardıma çağırdı.
İçeride: Türkiye 1950'de
bir tugay gönderdi.
Bu karar Türkiye'nin Batı ittifakındaki konumunu güçlendirdi ve NATO üyeliğini kolaylaştırdı. Türkiye 18 Şubat 1952'de NATO'ya üye oldu. NATO ortak savunma ilkesine dayanır: bir üyeye saldırı bütün üyelere yapılmış sayılır. Üyelik Türkiye'ye bir güvenlik güvencesi sağladı.
Dalga 3: Demokrasi Rüzgârı
Dışarıda: Savaşı demokrasiler kazandı; Birleşmiş Milletler ilkeleri insan
haklarını ve katılımı öne çıkardı.
İçeride: Çok partili hayata geçildi.
1946 seçimi çok partili düzende yapılan ilk genel seçimdir. 1950'de ise iktidar ilk kez seçim yoluyla barışçıl biçimde el değiştirdi. 27 Mayıs 1960'taki askerî müdahaleden sonra hazırlanan 1961 Anayasası Anayasa Mahkemesi'ni kurdu ve iki meclisli bir yapı benimsedi.
Dalga 4: Makine ve Yol
Dışarıda: Marshall yardımları ve kredilerle tarım makineleri ülkeye
geldi.
İçeride: 1950'lerde traktör sayısı hızla arttı.
Makine insan ve hayvan gücünün yerini aldı; kırsalda iş gücü gereksinimi azaldı ve açığa çıkan nüfus kentlere yöneldi. Ulaşım yatırımlarının ağırlığı demir yolundan kara yoluna kaydı; yol, göçü kolaylaştırdı. Hızlı kentleşme konut açığını ve plansız yapılaşmayı doğurdu.
Aynı yıllarda radyo evlere girdi ve yaygın bir iletişim aracı oldu. Köyde de kentte de aynı haberin, aynı şarkının dinlenmesi ortak bir gündemin oluşmasına katkı sağladı.
Dalga 5: Avrupa'nın İş Gücü Açığı
Dışarıda: Hızla büyüyen Batı Avrupa sanayisi iş gücü arıyordu.
İçeride: 1960'lardan itibaren yurt dışına işçi göçü başladı.
İşçi göçü iç işsizliği azalttı; işçi dövizleri ödemeler dengesine katkı sağladı. Bir öğrencinin elindeki 1968 tarihli, Almanya'da çalışan bir akrabadan gelen mektup, bu dış göç olgusunu belgeleyen birinci el bir kaynaktır.
İçeride ekonomi de plana bağlandı: 1963'ten itibaren beş yıllık kalkınma planları uygulandı; kaynaklar belirlenmiş önceliklere göre dağıtıldı. Dış politikada ise Kıbrıs sorunu, adadaki Türk toplumunun güvenliği ve haklarıyla ilgili olarak uzun süre öncelikli konu oldu.
Üçüncü Bir Yol: Sömürgelerin Bağımsızlığı
Savaş sonrası dünya yalnız iki bloktan ibaret değildi. Savaştan yorgun çıkan Avrupa devletleri sömürgelerini elde tutmakta zorlandı. Hindistan 1947'de bağımsız oldu. 1960 yılında Afrika'da on yedi devlet bağımsızlığını kazandı; bu yüzden o yıla "Afrika yılı" denir.
Yeni devletlerin bir kısmı iki bloktan birine katılmak istemedi. 1955'te Endonezya'nın Bandung kentinde Asya ve Afrika ülkeleri bir araya geldi; 1961'de Belgrad'da Bağlantısızlar Hareketi kuruldu. Bu gelişme, iki kutuplu dünyada bile üçüncü bir sesin bulunduğunu gösterir.
Mini soru: Sömürgeciliğin çözülmesi Birleşmiş Milletler'i nasıl etkiledi? Yeni devletler üye oldukça örgütün Genel Kurulu hızla kalabalıklaştı ve Asya ile Afrika'nın sesi güçlendi.
Eşleştir: Dalga ve İz
Soldaki gelişmeleri sağdaki sonuçlarla eşleştirin; cevaplar aşağıda.
| Dalga | İz |
|---|---|
| A. Sovyet talepleri | 1. Kentte gecekondu |
| B. Kore Savaşı | 2. İşçi dövizi |
| C. Traktörün yaygınlaşması | 3. Truman Doktrini ile gelen destek |
| D. Avrupa'nın iş gücü açığı | 4. NATO üyeliğinin kolaylaşması |
Cevaplar: A-3, B-4, C-1, D-2. C-1 eşleşmesinde ara halka göçtür: makine iş gücünü azaltır, nüfus kente gelir, konut yetişmez. Ara halkayı söyleyebiliyorsanız eşleştirmeyi ezberle değil, neden-sonuçla yapmışsınız demektir.
Yanılgılar
Yanılgı 1: "Soğuk Savaş'ta hiç çatışma olmadı." İki süper güç doğrudan savaşmadı; ama Kore ve Vietnam gibi vekâlet savaşlarında çok sayıda insan hayatını kaybetti.
Yanılgı 2: 1946 ile 1950 seçimlerini karıştırmak. 1946 çok partili ilk genel seçim, 1950 iktidarın seçimle el değiştirdiği ilk seçimdir.
Yanılgı 3: NATO üyeliğini Kore'den önce sanmak. Sıra Kore (1950), sonra NATO (1952) şeklindedir.
Sık sorulanlar
Soğuk Savaş neden "soğuk" olarak adlandırılır?
İki süper güç arasında doğrudan sıcak çatışma yaşanmadı. Rekabet silahlanma, ittifaklar, propaganda ve vekâlet savaşları üzerinden yürüdü.
Kore Savaşı'na asker göndermenin sonucu nedir?
Türkiye'nin Batı ittifakındaki konumu güçlendi ve 18 Şubat 1952'deki NATO üyeliği kolaylaştı.
Traktörün kente göçle ne ilgisi var?
Makine insan ve hayvan gücünün yerini aldı; kırsalda iş bulma olanağı daraldı ve açığa çıkan nüfus kente yöneldi.